VASİ TAYİNİ DAVASI NASIL AÇILIR: TMK 404-408 KISITLAMA SEBEPLERİ, GÖREVLİ MAHKEME, SAĞLIK KURULU RAPORU VE VESAYET REHBERİ

VASİ TAYİNİ DAVASI NASIL AÇILIR: TMK 404-408 KISITLAMA SEBEPLERİ, GÖREVLİ MAHKEME, SAĞLIK KURULU RAPORU VE VESAYET REHBERİ

Türk Medeni Kanunu (TMK) kapsamında düzenlenen vesayet hukuku, kendi işlerini göremeyecek durumda olan veya korunmaya muhtaç nitelikteki ergin bireylerin haklarının, malvarlıklarının ve şahsi menfaatlerinin güvence altına alınmasını hedefleyen kamusal nitelikte bir koruma mekanizmasıdır. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan akıl hastalığı, yaşlılık, demans, alzheimer veya hükümlülük gibi nedenlerle kendi kararlarını alamayan kişilerin hukuki güvenliğini sağlamak adına vasi tayini zorunlu bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır.

Bu rehber, vasi davası nasıl açılır sorusunun ötesine geçerek, 2026 yılı güncel yargı pratikleri, mevzuat hükümleri, stratejik dava hamleleri ve Yargıtay içtihatları ışığında, sürecin tüm aşamalarını en ince detayına kadar ele alan kurumsal ve otoriter bir kaynak olarak hazırlanmıştır.

1. VESAYET HUKUKUNUN TEMEL İLKELERİ VE TÜRK MEDENİ KANUNU (TMK) SİSTEMATİĞİ

Türk Medeni Kanunu’nun ikinci kitabında, aile hukuku başlığı altında düzenlenen vesayet hukuku; ergin olmasına rağmen akıl sağlığı, yaşlılık veya çeşitli zaafları nedeniyle kendi işlerini göremeyen ya da iradesini bağımsız bir şekilde ortaya koyamayan bireyleri korumayı amaçlayan kamusal ve emredici bir sistemdir.

1. Kamu Düzenine İlişkin Olma ve Resen Araştırma İlkesi

Vesayet davaları, iki tarafın kişisel çıkarlarını yarıştırdığı klasik çekişmeli davalardan tamamen farklıdır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca çekişmesiz yargı işi olarak kabul edilir. Hakim, kamu yararını ve kısıtlı adayının menfaatini korumak adına her türlü araştırmayı resen (kendiliğinden) yürütür.

2. Kısıtlı Adayının Menfaatinin Üstünlüğü (Koruma Amacı)

Vesayet müessesesi, kısıtlanan kişinin hak ve fiil ehliyetini sınırlayan bir yapı gibi görünse de asıl amacı bireyi kendi hatalı tasarruflarından, kötü niyetli üçüncü kişilerin suiistimallerinden ve ekonomik/hukuki risklerden korumaktır.

3. Vesayet Organlarının Hiyerarşik Yapısı

Vesayet Makamı: Süreci doğrudan yöneten, vasiyi atayan ve günlük işleyişteki izinleri veren Sulh Hukuk Mahkemesi'dir.

Denetim Makamı: Vesayet makamının aldığı kararlara karşı yapılacak itirazları inceleyen, vasiyi görevden alma veya büyük ölçekli tasarruflara onay verme yetkisine sahip olan Asliye Hukuk Mahkemesi'dir.

2. VASİ TAYİNİNİ GEREKTİREN YASAL KISITLAMA NEDENLERİ (TMK 405-408)

Bir kişinin vesayet altına alınabilmesi için Türk Medeni Kanunu’nda sınırlı sayıda (numerus clausus) sayılan yasal kısıtlama nedenlerinden en az birinin somut olayda mevcut olması ve bu durumun resmi delillerle ispatlanması zorunludur.

AKIL HASTALIĞI VEYA AKIL ZAYIFLIĞI (TMK 405)

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. İleri evre Alzheimer, demans veya şizofreni gibi klinik tanılar bu kapsamda değerlendirilir.

SAVURGANLIK, ALKOL VEYA UYUŞTURUCU MADDE BAĞIMLILIĞI, KÖTÜ YAŞAM TARZI, KÖTÜ YÖNETİM (TMK 406)

Bu nedenlerle kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden sürekli korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.

ÖZGÜRLÜĞÜ BAĞLAYICI CEZA / HÜKÜMLÜLÜK NEDENİYLE VESAYET (TMK 407)

Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır. Cezayı yerine getirmekle görevli makam, resen kısıtlı adayının durumunu ilgili Sulh Hukuk Mahkemesine bildirmekle yükümlüdür.

YAŞLILIK, ENGELLİLİK VEYA AĞIR HASTALIK (TMK 408)

Kendi isteğiyle kısıtlanma maddesidir. Yaşlılığı, engelliliği veya deneyimsizliği nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin, kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep edebilir.

3. VASİ DAVASINDA GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME

Vasi davasında görev ve yetki kuralları kamu düzenine ilişkin olup, mahkeme tarafından yargılamanın her aşamasında resen (kendiliğinden) dikkate alınır.

1. GÖREVLİ MAHKEME: SULH HUKUK MAHKEMESİ

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) amir hükümleri uyarınca, vesayet ve kısıtlama işlerinde ilk derece yargılama organı olarak Sulh Hukuk Mahkemesi görevli kılınmıştır.

2. YETKİLİ MAHKEME: KISITLI ADAYININ YERLEŞİM YERİ MAHKEMESİ

Türk Medeni Kanunu’nun 411. maddesi yetki kuralını net bir şekilde ortaya koymuştur: "Vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet makamına aittir." Buna göre vasi davası, hakkında kısıtlama kararı verilmesi istenen kişinin (kısıtlı adayı) yerleşim yeri (MERNİS/resmi ikametgah) adresindeki Sulh Hukuk Mahkemesinde açılmalıdır.

MERNİS ve Fiili Adres Farklılığı: Kısıtlı adayının resmi ikametgahı başka bir şehirde olmasına rağmen, fiilen yanında kaldığı akrabasının bulunduğu yerde dava açılması yetkisizlik kararı verilmesine neden olabilir.

Huzurevi, Bakımevi veya Hastanede Kalma Durumu: Kısıtlı adayının geçici bir tedavi için hastanede bulunması yetkili mahkemeyi değiştirmez. Ancak kişi sürekli kalmak üzere bir huzurevine veya bakımevine yerleştirilmişse, huzurevinin bulunduğu yer mahkemesi de yetkili hale gelebilmektedir.

Hükümlülerde Yetkili Mahkeme: Cezaevinde bulunan bir kişi için açılacak vasi davasında yetkili mahkeme, hükümlünün cezaevine girmeden önceki son resmi yerleşim yeri mahkemesidir.

4. VASİ DAVASI AÇMAYA YETKİLİ KİŞİLER: KİMLER BAŞVURABİLİR?

Kamu düzenini yakından ilgilendiren vesayet davalarında, Türk Medeni Kanunu (TMK) sistemi hem doğrudan dava açma hakkını hem de resmi ihbar mekanizmalarını birlikte kurgulamıştır.

• Yakın Akrabalar ve Hısımlar: Eş, çocuklar, anne, baba, kardeşler ve diğer hısımlar mahkemeye müracaat edebilirler.
• Kısıtlı Adayının Kendisi (TMK m. 408): Kişi kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep edebilir.
• Cumhuriyet Başsavcılığı ve Resmi Kurumlar: Sağlık kuruluşları, nüfus müdürlükleri ve kolluk durumu savcılığa ya da mahkemeye ihbar eder.
• Ceza İnfaz Kurumu Müdürlükleri (TMK m. 407): Hükümlünün durumunu resen mahkemeye bildirir.
• Üçüncü Kişiler ve İhbar Müessesesi: Komşular, mahalle muhtarı veya herhangi bir üçüncü kişi ihbar eden sıfatıyla mahkemeye müracaat edebilir.

5. KİMLER VASİ OLARAK ATANABİLİR? VASİ OLMA ŞARTLARI VE ENGELLER

Mahkeme, kısıtlama kararı verdikten sonra kısıtlıya bir vasi atamak zorundadır. TMK 414 uyarınca, haklı sebepler engel olmadıkça, vesayet makamı vasiliğe öncelikle kısıtlının eşini veya yakın akrabalarını atar.

VASİ OLAMAYACAK KİŞİLER (TMK 418)

• Kısıtlılar
• Kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler
• Kendisi ile kısıtlı adayının arasında menfaat çatışması bulunanlar
• Kısıtlı adayı ile aralarında düşmanlık bulunanlar
• İlgili vesayet daireleri hakimleri

6. ADIM ADIM VASİ DAVASI AÇMA REHBERİ (2026 GÜNCEL PROSEDÜRÜ)

1. ADIM 1: HUKUKİ ALTYAPININ VE DELİLLERİN HAZIRLANMASI: Epikriz raporları, eski reçeteler, hastane yatış kayıtları veya banka dekontları toplanmalıdır.
2. ADIM 2: DAVA DİLEKÇESİNİN HAZIRLANMASI: Kimlik bilgileri, yerleşim yeri adresi, kısıtlama gerekçeleri ve vasi adayı bilgileri yazılmalıdır.
3. ADIM 3: TEVZİ VE HARÇLARIN YATIRILMASI: Dilekçe Hukuk Tevzi Bürosuna sunulur. Vesayet davaları maktu harca tabidir.
4. ADIM 4: TENSİP ZAPTININ HAZIRLANMASI: Hakim, ilgili kurumlara müzekkereler yazarak ön araştırmayı başlatır.

7. VASİ DAVASI İÇİN GEREKLİ BELGELER VE DELİL LİSTESİ

8. SAĞLIK KURULU RAPORU (HEYET RAPORU) SÜRECİ VE USULÜ

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK 405) ya da yaşlılık ve hastalık (TMK 408) nedenlerine dayalı olarak açılan vesayet davalarında, Sağlık Kurulu Raporu (Heyet Raporu) alınması kanuni bir zorunluluktur. TMK m. 409/2 gereğince, hakim akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebepleriyle kısıtlamaya ancak resmi sağlık kurulu raporuna dayanarak karar verebilir.

Mahkeme, kısıtlı adayını tam teşekküllü bir devlet hastanesine, ruh ve sinir hastalıkları hastanesine veya Adli Tıp Kurumuna sevk eder. Kısıtlı adayının hastaneye gitmeyi reddetmesi durumunda mahkemeden kolluk refakatinde ve zorla hastaneye sevk kararı (ihzar müzekkeresi) talep edilmelidir.

9. GEÇİCİ TEDBİR KARARLARI VE MALVARLIĞININ KORUNMASI

Vasi davası açıldığı andan itibaren, nihai kararın kesinleşmesine kadar kısıtlı adayının malvarlığının kötü niyetli üçüncü kişilerce yağmalanması riski mevcuttur. TMK m. 420 uyarınca vesayet makamı gerekli görürse derhal geçici önlemleri alır.

• Banka Hesaplarının Bloke Edilmesi
• Tapu Kayıtlarına Şerh Konulması
• Araç Kayıtlarına Tedbir

10. MENFAAT ÇATIŞMASI VE KAYYIM ATANMASI ZORUNLULUĞU

Vasi adayı ile kısıtlı adayı bir hukuki işlemde karşı karşıya geliyorsa veya çıkarları çelişiyorsa, Menfaat Çatışması olgusu doğar. Böyle bir durumda mahkeme, TMK m. 426/2 uyarınca o işe özgü olmak üzere kısıtlıya bir Temsilci Kayyım atar.

11. VASİLİĞE İTİRAZ VE VASİNİN DEĞİŞTİRİLMESİ USULÜ

TMK m. 422 uyarınca, vasinin atanmasına ilişkin kararın tebliğinden itibaren on gün içinde vasiliğe atanma şartlarına uyulmadığı veya vasinin şahsına karşı itiraz ileri sürülebilir. İtiraz, kararı veren Sulh Hukuk Mahkemesine yapılır.

VASİNİN DEĞİŞTİRİLMESİ VE GÖREVDEN ALINMASI (TMK 483): Vasi görevini savsaklar, yetkilerini kötüye kullanır veya kısıtlının malvarlığını zarara uğratırsa görevden alınabilir.

12. VASİNİN GÖREVLERİ, YÜKÜMLÜLÜKLERİ VE MAHKEME DENETİMİ

• Defter Tutma Zorunluluğu: Vasi, kısıtlının malvarlığının, alacaklarının ve borçlarının resmi bir defterini tutmalıdır (TMK 438).
• Yıllık Rapor ve Hesap Verme: Vasi her yıl en az bir defa ayrıntılı rapor ve hesap tablosu sunmalıdır.
• Malvarlığının Yönetimi: Kısıtlının paraları, vesayet makamının belirlediği milli bir bankaya yatırılır.

13. VESAYET MAKAMINDAN İZİN ALINMASI GEREKEN HALLER (TMK 462)

• Taşınmazların satılması, satın alınması, rehnedilmesi veya üzerinde ayni hak tesis edilmesi
• Ödünç para verilmesi ve alınması
• Kambiyo taahhüdü altına girilmesi
• Üç ay veya daha uzun süreli ürün kirası sözleşmesi yapılması
• Kısıtlının bir meslek veya sanatla uğraşmasına izin verilmesi
• Dava açılması, sulh olunması, tahkim sözleşmesi yapılması

Vasi, kısıtlının parasıyla araç almak veya kısıtlı adına kayıtlı aracı satmak için mutlaka Sulh Hukuk Mahkemesinden "Araç Alım/Satım İzni" almak zorundadır.

14. YARGITAY İÇTİHATLARI IŞIĞINDA VESAYET DAVALARINDA STRATEJİK NOKTALAR

Vesayet davaları, kamu düzenini ilgilendiren ve kişilerin hürriyetleri ile malvarlıkları üzerinde radikal kısıtlamalar doğuran yargılama türleri olduğu için yerel mahkemeler, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarını takip etmek zorundadır.

1. Yargıtay'ın "Sağlık Kurulu Raporlarının Çelişkisi" Kriteri

Dosyada çelişkili raporlar bulunması halinde, mevcut raporlardan birine üstünlük tanınarak hüküm kurulması bozma nedenidir. Dosyanın Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Dairesine gönderilerek çelişkinin giderilmesi talep edilmelidir.

2. "Hukuki Dinlenilme Hakkı" ve Kısıtlı Adayının Bizzat Dinlenilmesi Zorunluluğu

TMK’nın 409. maddesi gereğince hakim, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı dışındaki nedenlerle kısıtlamaya karar vermeden önce, hakkında kısıtlama istenen kişiyi bizzat dinlemek zorundadır.

3. Vasi Adayının Şahsına İtirazlar ve "Çıkar Çatışması" Bariyeri

Vasi adayı ile kısıtlı adayı arasında ekonomik veya şahsi husumet ya da mal paylaşımı uyuşmazlığı bulunması halinde, bu durum TMK m. 418/3 kapsamında yasal engel oluşturabilir.

4. İstek Üzerine Kısıtlamada (TMK 408) İrade Beyanının Serbestliği

Kişinin kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep ettiği davalarda, isteğin baskı ve yönlendirme altında olmadan, özgür iradeyle açıklanıp açıklanmadığı incelenir.

ÖNE ÇIKAN ÖZET

Vasi davası, kendi işlerini göremeyecek durumdaki ergin bireylerin korunması için açılan çekişmesiz yargı işidir. Kısıtlı adayının yerleşim yerindeki Sulh Hukuk Mahkemesinde açılır. Mahkeme, resmi bir sağlık kurulu raporu (heyet raporu) alarak kişinin kısıtlanıp kısıtlanmayacağına ve en uygun vasinin atanmasına karar verir.

SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

Vasi davası ne kadar sürer?

Vasi davaları, hastane sağlık kurulu raporunun alınma süresine, adli tıp incelemelerine ve kurumlar arası yazışmaların hızına bağlı olarak ortalama 4 ila 8 ay arasında sonuçlanmaktadır. Tedbir talepleri ise dava açıldığı hafta karara bağlanır.

Hafif demans hastasına vasi tayini zorunlu mu?

Her demans hastasına otomatik olarak vasi tayin edilmez. Önemli olan hastalığın evresidir. Eğer kişi günlük işlerini yürütmekte, hukuki eylemlerinin sonuçlarını algılamakta zorluk yaşıyorsa ve bu durum heyet raporu ile sabit görülürse vasi tayini zorunludur.

Kardeşlerin muvafakati (onayı) vasi tayininde şart mıdır?

Kanunen kardeşlerin onayı dava şartı değildir. Ancak mahkeme, aile içi huzuru ve kısıtlının menfaatini korumak adına diğer aile bireylerinin de fikrini alabilir.

Vasi, kısıtlının maaşını kendi hesabına aktarabilir mi?

Hayır. Kısıtlının emekli maaşı veya diğer gelirleri, kısıtlı adına açılmış banka hesabına yatar.

Vasi tayin edilen kişi kısıtlının evini satabilir mi?

Vasi, kısıtlının taşınmazını kendi kararıyla asla satamaz. Satış işlemi için mutlaka Sulh Hukuk Mahkemesinden "Taşınmaz Satış İzni" alınmalıdır.

Vasi davası masraflarını kim öder?

Vesayet davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan, başlangıçta dava açan kişi tarafından yatırılan harç ve gider avansları, kısıtlama kararı verilmesi halinde nihai olarak kısıtlının malvarlığından karşılanmak üzere vasiye iade edilir.

PROFESYONEL HUKUKİ DANIŞMANLIK

Vesayet hukuku, kişilerin özgürlüklerini ve malvarlığı haklarını doğrudan sınırlandıran, usuli hataların telafisi imkansız hak kayıplarına yol açtığı son derece hassas bir alandır.

Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu, aile ve vesayet hukuku alanındaki derin akademik birikimi ve pratik tecrübesiyle, süreçlerinizi en hızlı ve güvenli şekilde neticelendirmek üzere hukuki destek sunmaktadır. Kısıtlı adayının haklarını güvence altına almak, malvarlığını korumak ve hukuki süreci profesyonel bir kadro ile yönetmek için hukuk büromuzla iletişime geçerek randevu takviminizi oluşturabilirsiniz.