TTK KAPSAMINDA ŞİRKET BİRLEŞMELERİ: BİRLEŞME SÖZLEŞMESİ, AŞAMALARI VE ORTAKLARIN HAKLARI

TTK KAPSAMINDA ŞİRKET BİRLEŞMELERİ: BİRLEŞME SÖZLEŞMESİ, AŞAMALARI VE ORTAKLARIN HAKLARI

Küreselleşen pazar dinamikleri ve sertleşen rekabet koşulları, sermaye şirketlerini ölçek ekonomisinden yararlanmaya, pazar payını büyütmeye ve finansal yapıyı güçlendirmeye zorlamaktadır. Bu stratejik büyüme araçlarının başında ise şirket birleşmeleri (Mergers) gelmektedir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), şirket birleşmelerini basit bir malvarlığı devri veya ticari işlem olarak değil; bünyesinde kurumlar hukuku, borçlar hukuku, iş hukuku ve vergi hukukunun kesiştiği karmaşık bir "külli halefiyet" süreci olarak düzenlemiştir.

Duruşma salonlarında ve müvekkil görüşmelerinde sıklıkla karşılaştığımız üzere, usulüne uygun kurgulanmayan birleşme işlemleri; azınlık pay sahiplerinin açacağı iptal davaları, alacaklıların engellemeleri veya Rekabet Kurumu yaptırımları sebebiyle yıllarca süren hukuki uyuşmazlıklara dönüşebilmektedir. Bu kapsamlı rehber, Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu’nun 25 yılı aşan kurumsal dava ve danışmanlık birikimi ışığında; şirket birleşmelerinin mevzuat boyutunu, stratejik risk yönetimini ve Yargıtay uygulamalarını detaylandırmaktadır.

1. TÜRK TİCARET KANUNU (TTK) UYARINCA ŞİRKET BİRLEŞME TÜRLERİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Türk Ticaret Kanunu’nun 136. maddesi uyarınca birleşme; iki veya daha fazla ticari şirketin birbiriyle birleşerek yeni bir ticari şirket oluşturması veya bir ya da birden fazla şirketin diğer bir ticari şirket tarafından devralınmasıdır. Kanun koyucu, şirket birleşmesini iki temel hukuki model altında tasarlamıştır:

Devralma Şeklinde Birleşme (Acquisition / Absorbtion)

Bir şirketin (devrolunan şirket), malvarlığını bir bütün olarak (külli halefiyet esasına göre) başka bir şirkete (devralan şirket) devretmesi, devrolunan şirketin tasfiyesiz infisah etmesi ve devrolunan şirketin ortaklarının devralan şirkette ortak konumunu kazanması işlemidir (TTK m. 136/1-a).

Yeni Kuruluş Şeklinde Birleşme (Combination)

İki veya daha fazla şirketin, malvarlıklarını tasfiyesiz olarak tamamen yeni kurulan bir şirkete devretmeleri ve devrolunan şirketlerin pay sahiplerinin yeni kurulan şirketin ortağı haline gelmesi işlemidir (TTK m. 136/1-b).

Uygulamada müvekkillerin en çok karıştırdığı husus, şirket birleşmesi ile "hisse devri" veya "malvarlığı satışı" arasındaki farktır. Şirket birleşmesinde, devrolunan şirket tasfiye edilmeksizin sicilden silinir ve tüm borçları, hakları, alacakları ve hukuki ilişkileri kendiliğinden (ipso iure) devralan şirkete geçer.

2. GEÇERLİ BİRLEŞME KOMBİNASYONLARI VE SERMAYE ŞİRKETLERİNDE SINIRLAMALAR

Türk Ticaret Kanunu m. 137, şirket türlerine göre hangi birleşmelerin hukuken geçerli olacağını tek tek saymak suretiyle sınırlamıştır (Numerus Clausus ilkesi). Sermaye şirketlerinin (Anonim Şirket, Limited Şirket, Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket) taraf olduğu birleşme kombinasyonları şunlardır:

Sermaye şirketleri, şahıs şirketleri tarafından devralınamazlar. Bunun temel sebebi, sermaye şirketlerindeki sınırlı sorumluluk ilkesinin şahıs şirketlerindeki sınırsız sorumluluk ilkesine dönüştürülmesiyle pay sahiplerinin haklarının ihlal edilmesini önlemektir.

3. BORCA BATIK VE TASFİYE HALİNDEKİ ŞİRKETLERİN BİRLEŞMESİ: TTK M. 138 VE M. 139 İNCELEMESİ

Uygulamada sıklıkla zarar eden, borca batık veya tasfiye sürecine girmiş şirketlerin yapılandırılması amacıyla birleşme yoluna başvurulmaktadır. Ancak bu durum kanun koyucu tarafından özel şartlara bağlanmıştır.

Tasfiye Halindeki Bir Şirketin Birleşmeye Katılması (TTK m. 138)

Tasfiye halindeki bir şirket, ancak malvarlığının dağıtılmasına başlanmamışsa ve devrolunan şirket konumunda olması şartıyla birleşmeye katılabilir. Devralan şirket konumunda olması mümkün değildir.

Sermayesini Kaybetmiş veya Borca Batık Şirketin Birleşmesi (TTK m. 139)

Sermayesinin kaybolduğu veya borca batık olduğu anlaşılan bir şirket, ancak devrolunan şirket olması ve devralan şirketin kaybolan sermayeyi veya borca batıklığı karşılayacak miktarda serbestçe tasarruf edebileceği özkaynağa (serbest yedek akçeler) sahip olması halinde birleşebilir.

Pratik Hukuki Ulaşım Notu: Yeminli Mali Müşavir (YMM) veya Serbest Muhasebeci Mali Müşavir (SMM) raporu ile devralan şirketin serbest özkaynaklarının, devrolunan şirketin borca batıklık miktarını net bir şekilde kapattığı belgelenmelidir. Aksi halde Ticaret Sicil Müdürlükleri tescil talebini reddetmektedir.

4. ADIM ADIM ADİ (STANDART) BİRLEŞME SÜRECİ VE ZORUNLU İŞLEMLER

Standard bir şirket birleşmesi, katı bir hukuki prosedüre tabidir. Bu prosedürün herhangi bir aşamasındaki sakatlık, birleşme kararının iptali davasına gerekçe oluşturur.

1. [1. Aşama] Ara Bilanço Çıkarılması & Araştırma
2. [2. Aşama] Birleşme Sözleşmesinin Hazırlanması ve İmzalanması (TTK m. 145)
3. [3. Aşama] Birleşme Raporunun Hazırlanması (TTK m. 147)
4. [4. Aşama] Birleşme Sözleşmesi ve Raporunun Denetimi (TTK m. 148)
5. [5. Aşama] İnceleme Hakkının Tanınması (TTK m. 149 - 30 Gün Süre)
6. [6. Aşama] Genel Kurul Onayı ve Karar Alınması (TTK m. 151)
7. [7. Aşama] Ticaret Siciline Tescil ve İlan (TTK m. 152)

1. Birleşme Bilançosu ve Ara Bilanço

Birleşmeye katılan şirketler, bilanço gününün üzerinden altı aydan fazla zaman geçmişse veya son bilançonun çıkarılmasından sonra şirket malvarlığında önemli değişiklikler meydana gelmişse, bir ara bilanço çıkarmak zorundadır (TTK m. 144).

2. Birleşme Sözleşmesi (TTK m. 145)

Birleşme sözleşmesi, birleşmeye katılan şirketlerin yönetim organları tarafından yazılı olarak yapılır ve genel kurulları tarafından onaylanır. Sözleşmede şirketlerin unvanları, merkezleri, birleşme oranı, pay sahiplerine verilecek haklar ve denklem tutarı net olarak yer almalıdır.

3. Birleşme Raporu (TTK m. 147)

Birleşmeye katılan şirketlerin yönetim organları, birleşmenin amacını, hukuki ve ekonomik sonuçlarını, ortaklık paylarının değişim oranını ve varsa ayrılma akçesini detaylandıran ortak veya ayrı bir rapor hazırlar.

4. İnceleme Hakkı (TTK m. 149)

Birleşmeye katılan şirketler, genel kurul kararından en az 30 gün önce merkezlerinde ve halka açık şirketlerde internet sitelerinde; birleşme sözleşmesini, birleşme raporunu ve son üç yılın finansal tablolarını ortakların incelemesine sunmak zorundadır.

5. KOLAYLAŞTIRILMIŞ ŞİRKET BİRLEŞMESİ (TTK M. 155 - 156) VE UYGULAMA AVANTAJLARI

Holding yapılanmalarında, grup şirketlerinde veya tek ortaklı şirket yapılarında prosedürleri hızlandırmak amacıyla "Kolaylaştırılmış Birleşme" müessesesi ihdas edilmiştir.

Kolaylaştırılmış Birleşmenin Şartları

TTK m. 155 uyarınca kolaylaştırılmış birleşme iki durumda mümkündür:

• Sermaye Şirketlerinin Tam Sahipliğinde: Devralan sermaye şirketinin, devrolunan sermaye şirketinin oy hakkı veren tüm paylarına (%100) sahip olması.
• %90 Oranındaki Sahiplikte: Devralan sermaye şirketinin, devrolunan sermaye şirketinin oy hakkı veren paylarının en az %90’ına sahip olması (bu durumda azınlık pay sahiplerine nakdî bir ayrılma akçesi önerilmesi zorunludur).

Kolaylaştırılmış Birleşmenin Sağladığı Prosedürel Kolaylıklar (TTK m. 156)

• Tam sahiplik (%100) halinde şirketler:
• Birleşme raporu hazırlamak zorunda değildir.
• Birleşme sözleşmesini bağımsız denetime tabi tutmak zorunda değildir.
• İnceleme hakkı süresine (30 gün) uymak zorunda değildir.
• Birleşme sözleşmesini genel kurulun onayına sunmadan, doğrudan yönetim kurulunun kararıyla tescil ettirebilirler.

6. ŞİRKET BİRLEŞMELERİNDE AZINLIK PAY SAHİPLERİNİN VE ORTAKLARIN KORUNMASI

Birleşme süreçleri, çoğunluk pay sahiplerinin azınlığı şirket dışına itmesi veya pay oranlarını haksız şekilde düşürmesi riskini barındırır. Kanun koyucu bu durumları önlemek adına emredici koruma mekanizmaları getirmiştir.

Ortaklık Payının ve Haklarının Korunması (TTK m. 140)

Devrolunan şirketin ortaklarının, devralan şirketteki payları ve hakları; devrolunan şirketin malvarlığı, oy haklarının dağılımı ve önem derecesi dikkate alınarak adilane bir biçimde denkleştirilir. Buna Değişim Oranı (Exchange Ratio) denir.

Ayrılma Akçesi (Squeeze-Out / Payout) (TTK m. 141)

Birleşmeye katılan şirketler, birleşme sözleşmesinde, ortaklara devralan şirkette pay sahibi olma veya ayrılma akçesi alma hususunda bir seçim hakkı tanıyabilirler. Hatta sözleşmede, devrolunan şirketin ortaklarının sadece ayrılma akçesi alacakları ve şirket ortağı olamayacakları da kararlaştırılabilir (Ortaklıktan çıkarma).

Denkleştirme Davası (TTK m. 191)

Birleşme kararına karşı oy kullanmış ve tutanağa geçirtmiş olsun veya olmasın, her ortak; birleşme oranının, ortaklık paylarının veya ayrılma akçesinin hakkaniyete uygun olarak saptanmadığını iddia ederek, tescilden itibaren 2 ay içinde denkleştirme davası açabilir.

7. ALACAKLILARIN VE ÇALIŞANLARIN (İŞÇİLERİN) KORUNMASI ESASLARI

Şirket birleşmeleri, devrolunan şirketin alacaklıları ve işçileri açısından borçlunun değişmesi veya malvarlığının birleşmesi anlamına gelir.

Alacaklıların Korunması ve Teminat İsteme Hakkı (TTK m. 157 - 158)

Birleşmeye katılan şirketlerin alacaklıları, birleşmenin sicile tescil edilip ilan olunmasından itibaren 3 ay içinde başvuruda bulunarak alacaklarının teminat altına alınmasını isteyebilirler.

Duruşma Salonlarında Sıkça Karşılaştığımız Hatalar: Şirketlerin tescilden sonra alacaklılara yapacağı ilan çağrısını (Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde 7 gün arayla 3 defa yapılan ilan) ihmal etmesi veya alacaklıların yazılı teminat taleplerine cevap vermeden malvarlığı devri yapması, yönetim kurulu üyelerinin şahsi sorumluluğuna (TTK m. 202 ff.) yol açmaktadır.

Çalışanların Korunması ve İş İlişkisinin Devri (TTK m. 158 & İş Kanunu m. 6)

Birleşme ile birlikte, devrolunan şirketteki iş sözleşmeleri, Bütün hak ve borçları ile kendiliğinden devralan şirkete geçer. İşçi, devre itiraz ederse iş sözleşmesi kanuni bildirim süresinin sonunda sona erer. Devreden ve devralan işveren, devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan müteselsilen sorumludur.

8. REKABET HUKUKU BOYUTU: REKABET KURULU İZNİNE TABİ BİRLEŞME EŞİKLERİ

Her şirket birleşmesi sadece Türk Ticaret Kanunu’na değil, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’a da uygun olmak zorundadır. Pazar gücü oluşturan veya hakim durumu güçlendiren birleşmeler Rekabet Kurulu’nun iznine tabidir.

2010/4 Sayılı Tebliğ uyarınca (güncellenmiş parasal eşikler doğrultusunda):

• Birleşmeye katılan teşebbüslerin Türkiye ciroları toplamının 750 Milyon TL’yi ve en az iki teşebbüsün Türkiye cirolarının ayrı ayrı 250 Milyon TL’yi aşması, VEYA
• Devrolunan varlık veya faaliyetin Türkiye cirosunun 250 Milyon TL’yi ve diğer teşebbüslerden en az birinin küresel cirosunun 3 Milyar TL’yi aşması hallerinde Rekabet Kurulu’ndan izin alınması zorunludur.

Önemli İkaz: Rekabet Kurulu izni alınması gereken birleşmelerde izin alınmaksızın tescil yapılması halinde, birleşme işlemi hukuken geçersiz (hükümsüz) sayılır ve taraflara ciddi idari para cezaları uygulanır.

9. VERGİ HUKUKU YÖNÜNDEN BİRLEŞME: KVK M. 19 VE M. 20 KAPSAMINDA MÜSLES BİRLEŞME (DEVİR)

Şirket birleşmeleri vergi hukuku açısından vergilendirilebilir bir olaydır. Ancak 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) m. 19 ve 20, belirli şartları taşıyan birleşmeleri "Devir" olarak tanımlamış ve vergisiz birleşme imkanı tanımıştır.

Vergisiz Devir Şartları (KVK m. 19/1):

• Birleşmenin sonuç olarak devir şeklinde gerçekleşmesi.
• Devrolunan şirketin devir tarihindeki özsermaye buharlaşmadan, bilançosunun bir bütün halinde devralan şirket tarafından aynen devralınması ve bilançosuna geçirilmesi.

Bu şartlar sağlandığında, devrolunan şirketin birleşmeden doğan karları vergilendirilmez; devrolunan şirketin geçmiş yıl zararları KVK m. 9 kapsamında belirli şartlarla devralan şirket tarafından mahsup edilebilir.

10. ŞİRKET BİRLEŞMELERİNDE HUKUKİ DUE DILIGENCE (DURUM TESPİTİ) SÜRECİ

Birleşme kararı alınmadan önce devralınacak şirketin hukuki risk haritasının çıkarılması hayati önem taşır. Hukuki Due Diligence çalışmasında odaklandığımız ana unsurlar şunlardır:

• Hukuki Due Diligence Odak Alanları
• 1. Şirket Esas Sözleşmesi ve Pay Defteri İncelemesi (Önalım, Alım Hakları)
• 2. Devam Eden ve Olası Dava / İcra Takiplerinin Risk Analizi
• 3. Gayrimenkul ve Fikri Mülkiyet Haklarının Mülkiyet / İpotek Durumu
• 4. İş Sözleşmeleri, Kıdem Tazminatı Yükümlülükleri ve Sendikal Haklar
• 5. Kredi Sözleşmelerinde Yer Alan "Kontrol Değişikliği" (Change of Control) Kılavuzları

11. BİRLEŞME İŞLEMİNİN İPTALİ DAVALARI VE YÖNETİCİLERİN HUKUKİ SORUMLULUĞU

Birleşme Kararının İptali Davası (TTK m. 192)

TTK m. 191 saklı kalmak kaydıyla, birleşme kararının alınmasında kanun veya esas sözleşme hükümlerine aykırılık bulunması halinde; birleşmeye katılan şirketlerin ortakları, tescil tarihinden itibaren 2 ay içinde birleşme kararının iptali davası açabilirler.

İptal davası açma hakkı hak düşürücü süreye bağlanmıştır. İptal davası açılması birleşmenin tescilini kendiliğinden durdurmaz; ancak mahkeme ihtiyati tedbir kararı verebilir.

Yönetim Organı Üyelerinin Sorumluluğu (TTK m. 193)

Birleşmeye katılan şirketlerin yönetim organı üyeleri ve birleşme sürecinde görev yapan uzmanlar; birleşme işlemlerinin yürütülmesinde kusurlu hareket etmeleri halinde, şirketlere, ortaklara ve alacaklılara verdikleri zararlardan şahsen ve müteselsilen sorumludur.

12. YARGITAY EMSAL KARARLARI IŞIĞINDA ŞİRKET BİRLEŞME UYUŞMAZLIKLARI

Proaktif Hukuk olarak, yargılama pratiklerinde öne çıkan Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ilamlarını şu şekilde özetlemekteyiz:

Yargıtay 11. HD. E. 2018/1423 K. 2019/3312: > "Birleşme sözleşmesinde ayrılma akçesinin adil saptanmadığı iddiasıyla açılan denkleştirme davalarında, birleşme kararının tescil edilmiş olması davayı konusuz kılmaz. Denkleştirme davası tescilden sonra 2 aylık hak düşürücü süre içinde açılmışsa, mahkemece bilirkişi incelemesi yaptırılarak pay değişim oranının dürüstlük kuralına uygunluğu denetlenmelidir."

Yargıtay 11. HD. E. 2021/4512 K. 2022/1089: > "İnceleme hakkı (TTK m. 149) emredici nitelikte bir pay sahibi hakkıdır. Birleşmeye katılan anonim şirkette pay sahiplerine 30 günlük inceleme süresi tanınmadan veya belgeler eksik sunularak alınan genel kurul kararı sakattır ve tescil edilmiş olsa dahi iptali gerektirir."

13. SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

Şirket birleşmesinde alacaklıların hakları ve itiraz süresi kaç gündür?

Birleşmeye katılan şirketlerin alacaklıları, birleşme kararının Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmesinden itibaren 3 ay içinde devralan şirkete başvurarak alacaklarının teminat altına alınmasını isteyebilirler.

Kolaylaştırılmış birleşmede uzman incelemesi yapılması zorunlu mu?

Hayır. Ana şirketin, yavru şirketin paylarının %100’üne sahip olduğu kolaylaştırılmış birleşmelerde (TTK m. 156) birleşme raporu hazırlanması ve bağımsız denetim/uzman incelemesi yapılması zorunlu değildir.

Birleşme kararının iptali davası açma süresi ne zaman başlar?

Birleşme kararının iptali davası açma süresi, birleşmenin Ticaret Siciline tescil edildiği tarihten itibaren 2 ay sonra sona erer. Bu süre hak düşürücü süredir.

Şirket birleşmesinde devrolunan şirketin vergi borçlarından kim sorumlu olur?

Devralan şirket, devrolunan şirketin tüm varlığını külli halefiyet ilkesi gereği devraldığından, devrolunan şirketin ödenmemiş vergi ve kamu borçlarından da tamamen (müteselsilen) sorumlu hale gelir.

Denkleştirme davası birleşme sürecini durdurur mu?

Hayır. Denkleştirme davası (TTK m. 191) birleşme kararının geçerliliğini veya tescilini etkilemez. Mahkeme birleşmeyi iptal etmez; ancak mağdur olan ortağa nakdi bir denkleştirme bedeli ödenmesine karar verir.

Özet

Şirket Birleşmesi Nedir ve Nasıl Yapılır? > Şirket birleşmesi; iki veya daha fazla ticari şirketin tasfiyesiz olarak malvarlıklarını külli halefiyet esasıyla birleştirmesidir (TTK m. 136). Süreç; birleşme bilançosu hazırlanması, birleşme sözleşmesi ve raporunun düzenlenmesi, 30 günlük ortakların inceleme hakkı, genel kurul onayı ve Ticaret Sicili tescili aşamalarından oluşur. Alacaklılar tescilden itibaren 3 ay içinde teminat talep edebilir.

Şirket Yapılandırmalarınızı ve Birleşme Süreçlerinizi Hukuki Güvenceye Alın

25 yılı aşkın kurumsal hukuk birikimi ve uzman kadrosuyla Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu; şirket birleşmeleri, devralmalar (M&A), hukuki durum tespiti ve birleşme sonrası uyuşmazlık yönetiminde şirketinizin yanındadır. Riskleri sıfırlayan, emredici mevzuata ve Yargıtay içtihatlarına tam uyumlu birleşme süreçleri için uzman avukatlarımızla randevu oluşturabilirsiniz.