Ticaret şirketlerinde sermaye, şirketin alacaklılarına karşı en temel güvencesini ve iktisadi varlığının özünü oluşturur. Türk Ticaret Kanunu (TTK) sistematiğinde sermaye, yalnızca bir rakamdan ibaret olmayıp, tüzel kişiliğin hak ehliyetinin ve piyasadaki itibarının teminatıdır. Bununla birlikte, dinamik serbest piyasa koşullarında şirketlerin mal varlığı yapısı, pazardaki daralmalar, atıl kalan sermaye ihtiyacı veya biriken bilanço zararları nedeniyle sermaye yapısının yeniden kurgulanması zorunluluğu doğabilir.
Ticaret şirketlerinde sermaye azaltımı, esas sözleşmede yer alan itibarî sermaye miktarının, TTK’da öngörülen emredici şekil şartlarına, genel kurul kararlarına ve tescil prosedürlerine uyularak hukuken geçerli bir biçimde düşürülmesi işlemidir. Sermaye azaltımı, şirketin mal varlığını dışarıya (ortaklara) aktarma potansiyeli taşıdığı gibi, şirket bilançosundaki sanal veya reel zararların tasfiye edilmesi amacıyla da uygulanabilir.
Duruşma salonlarında ve şirket genel kurullarında sıkça karşılaştığımız hataların başında, sermaye azaltımının basit bir muhasebe işleminden ibaret görülmesi gelmektedir. Oysa usulüne aykırı yapılan bir sermaye azaltımı; yönetim kurulu üyelerinin şahsi hukuki sorumluluğuna, genel kurul kararlarının iptaline veya batıl sayılmasına ve alacaklıların doğrudan şahsi tazminat davalarına maruz kalınmasına yol açmaktadır.
Şirketlerin esas sermayelerini azaltma kararı almalarının ardında yatan temel iktisadi ve hukuki gerekçeler genel olarak iki ana kategoride toplanmaktadır:
Şirketin özkaynak yapısının, mevcut ticari hacmine kıyasla fazla gelmesi halinde atıl kalan nakdin ortaklara iade edilmesi amaçlanır. Şirket, faaliyet alanını küçültmüş, bir iş kolundan çekilmiş veya operasyonel maliyetlerini azaltmış olabilir. Bu durumda, muhafaza edilmesine gerek görülmeyen sermaye miktarı kanuni prosedürler izlenerek ortaklara payları oranında geri ödenir.
Şirket bilançosunda biriken zararlar nedeniyle özsermayenin korunması ilkesi zedelenmiş olabilir. Şirket, mevcut bilanço açığını kapatmak, özkaynak kalemlerini düzeltmek veya sermaye kaybı (TTK m. 376) durumundan çıkmak amacıyla sermaye azaltımına gidebilir. Bu azaltım türünde ortaklara herhangi bir nakit veya mal varlığı transferi yapılmaz; yalnızca kağıt üzerindeki nominal sermaye rakamı fiili mal varlığı durumuna eşitlenir.
Pratik Deneyim Notu: Uygulamada müvekkillerin en çok sorduğu sorulardan biri, "Şirket zarardayken ortaklara para ödemeden sermaye azaltabilir miyiz?" sorusudur. Evet, TTK m. 474/2 uyarınca bilanço açığını kapatmak amacıyla yapılan azaltımda ortaklara ödeme yapılmadığı gibi alacaklıları tehlikeye düşürecek bir durum da bulunmamaktadır.
Türk Ticaret Kanunu’nun 473 ila 475. maddeleri arasında düzenlenen sermaye azaltımı hükümleri emredici niteliktedir. Kanun koyucu, sermaye azaltımı sürecinde iki temel kanuni çıkarı dengelemeyi hedeflemiştir: Şirketin iktisadi hareket serbestisi ve Şirket alacaklılarının teminat hakkı.
| YÖNETİM KURULU | → | SMMM / YMM RAPORU HAZIRLANMASI |
| ALACAKLILARA ÇAĞRI | → | Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi (3 Defa) |
| GENEL KURUL KARARI | → | Esas Sözleşme Değişikliği Nisapları |
| TESCİL VE İLAN | → | Ticaret Sicili Müdürlüğü Tescili |
Sermaye azaltımı hiçbir durumda kanunda öngörülen asgari sermaye tutarının altına inilmesine sebep olamaz. Anonim şirketlerde 50.000 TL (veya halka açık olmayan ve kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş anonim şirketlerde asgari başlangıç sermayesi olan 100.000 TL) ve limited şirketlerde 10.000 TL olan asgari sermaye alt sınırı korunmak zorundadır. Sermaye, bu sınırların altına indirilecekse eş zamanlı olarak artırım yapılmalıdır.
Sermaye azaltımı operasyonları, şirket bünyesinden mal varlığı çıkışı olup olmamasına göre ikiye ayrılır.
Bu işlemde, sermaye azaltımı sonucunda şirket aktiflerinden ortaklara mal varlığı (nakit, gayrimenkul, menkul kıymet vb.) aktarılır. Şirket alacaklılarının teminatı olan net varlıklar azaldığı için Kanun, alacaklıları koruyucu en katı mekanizmaları (ilan, güvence verme, ödeme) bu tür azaltımda devreye sokar.
Şirket bilançosunda oluşan zararların kapatılması amacıyla yapılan azaltımdır. Burada ortakların cebine giren bir para bulunmamaktadır. Amacın sadece bilançoyu realist kılmak ve özkaynak yapısını düzenlemek olması sebebiyle, TTK m. 474/2 kapsamında alacaklılara çağrı yapılması ve haklarının güvence altına alınması zorunluluğu bulunmamaktadır.
Bir anonim veya limited şirkette sermaye azaltımı sürecinin hukuken geçerli ve tescile elverişli olması için şu adımların eksiksiz izlenmesi gerekir:
Anonim şirketlerde Yönetim Kurulu, limited şirketlerde Müdür veya Müdürler Kurulu, sermaye azaltımının sebeplerini, amacını ve azaltımın ne şekilde yapılacağını (payların itibarî değerlerinin düşürülmesi veya pay sayısının azaltılması) açıklayan bir rapor ve esas sözleşme değişiklik taslağı hazırlar.
TTK m. 473/2 uyarınca; sermaye azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının alacaklarını tamamen karşılayacak miktarda aktifin şirkette mevcut olduğunun uzman bir raporla (Yeminli Mali Müşavir veya Serbest Muhasebeci Mali Müşavir raporu) tescil ve tespit edilmesi zorunludur.
Gerçek sermaye azaltımında, Yönetim Kurulu şirket alacaklılarını, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde (TTSG) ve şirketin internet sitesinde (varsa) yedişer gün arayla üç defa yapılacak ilanla, alacaklarını bildirmeye ve ödeme veya güvence istemeye çağırır.
Yönlendirilen çağrıların ve ilanların ardından Genel Kurul toplanır. Anonim şirketlerde esas sözleşme değişikliği niteliğinde olan bu karar için TTK m. 421 uyarınca, şirket sermayesinin en az %75'ini temsil eden pay sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oyu gereklidir (Esas sözleşmede daha ağır bir nisap öngörülmemişse).
İlan süresi (üçüncü ilandan itibaren 2 ay) geçmeden ve haklarını bildiren alacaklıların alacakları ödenmeden veya güvence altına alınmadan sermaye azaltımı kararı uygulanamaz ve tescil edilemez.
Süreç tamamlandıktan sonra alınan Genel Kurul kararı, YMM/SMMM raporu, alacaklılara çağrı ilanları ve alacaklıların tatmin edildiğine ilişkin belgeler ile birlikte Ticaret Sicili Müdürlüğü’ne başvurularak tescil ve ilan ettirilir.
Sermaye azaltımı prosedürünün kalbini, alacaklıların korunmasına yönelik emredici hükümler oluşturur. Şirket mal varlığının ortaklara dağıtılması riskine karşı kanun koyucu alacaklılara geniş haklar tanımıştır.
İlanlar Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde 7 gün arayla 3 kez yayımlanır. İlan metninde alacaklılara, üçüncü ilandan itibaren 2 ay içinde alacaklarını bildirmeleri ve şirketten ödeme veya güvence talep edebilecekleri açıkça ihtar olunur.
Alacağını bildiren ve güvence isteyen alacaklıların talepleri yerine getirilmeden sermaye azaltımı tescil edilemez. Ancak, alacaklıların alacaklarının ödenmesi şirket varlığını tehlikeye düşürmüyorsa veya alacak zaten teminatlıysa güvence verme zorunluluğu ortadan kalkabilir.
Alacaklılara çağrı yapılmadan veya 2 aylık bekleme süresi dolmadan yapılan tesciller usulsüzdür. Duruşma salonlarında ve dava dilekçelerimizde sıkça vurguladığımız üzere; usulsüz tescil durumunda alacaklılar, Ticaret Sicili kararının iptali ile sermaye azaltımı kararının butlanını/iptalini dava edebilirler.
Şirketlerin finansal kriz dönemlerinde veya borca batıklık (TTK m. 376) durumundan kurtulmaları için sıklıkla başvurdukları bir mekanizma da eş zamanlı sermaye artırımı ve azaltımı işlemidir.
Şirket bilançosundaki zararlar kapatılırken aynı anda dışarıdan taze kaynak sokulması işlemidir. Eğer azaltılan sermaye miktarı kadar veya daha fazla bir tutarda eş zamanlı (aynı genel kurulda) sermaye artırımı yapılıyorsa ve ortaklara mal varlığı çıkışı olmuyorsa, alacaklıların durumu kötüleşmediği için TTK m. 474 kapsamında 2 aylık bekleme süresi ve alacaklılara çağrı ilanı yapılması zorunluluğu aranmaz.
Sermaye sıfırlanarak eş zamanlı artırım yapılıyorsa, mevcut ortakların rüçhan hakları (yeni pay alma hakları) kısıtlanamaz. Aksi takdirde, küçük ortakların şirketten ıskat edilmesi (saf dışı bırakılması) sonucu doğar ki bu durum Yargıtay nezdinde dürüstlük kuralına aykırılık ve Genel Kurul kararının iptali sebebidir.
Anonim Şirketler (A.Ş.) ve Limited Şirketler (LŞ) sermaye azaltımı usulü bakımından genel esaslarda benzerlik gösterse de bazı kritik noktalarda ayrışmaktadır:
Parametre | Anonim Şirketler (A.Ş.) | Limited Şirketler (LŞ) |
|---|---|---|
| Kanuni Dayanak | TTK m. 473-475 | TTK m. 592 (A.Ş. hükümlerine atıf) |
| Karar Organı | Genel Kurul | Genel Kurul |
| Genel Kurul Karar Nisabı | Sermayenin %75'ini temsil eden pay sahiplerinin olumlu oyu (TTK m. 421). | Temsil edilen oyların en az 2/3'si ve oy hakkına sahip esas sermayenin çoğunluğu (TTK m. 621). |
| Yönetim Organı Raporu | Yönetim Kurulu Raporu zorunludur. | Müdürler Kurulu Raporu zorunludur. |
| Payların İptali Usulü | Payların nominal değerinin düşürülmesi veya kaydi/fiziki payların iptali. | Esas sermaye paylarının nominal değerinin düşürülmesi veya pay sayısının azaltılması. |
Sermaye azaltımı kararının hüküm doğurabilmesi için Ticaret Siciline tescil edilmesi şarttır (Kurucu tescil). Tescil aşamasında Ticaret Sicil Müdürlükleri tarafından aranan zorunlu belgeler şunlardır:
Sermaye azaltımı sadece bir ticaret hukuku işlemi olmayıp, vergi hukuku bakımından son derece riskli sonuçlar doğuran bir süreçtir. 7338 sayılı Kanun ile Kurumlar Vergisi Kanunu’na (KVK) eklenen 32/B maddesi doğrultusunda sermaye azaltımında vergilendirme rejimi net kurallara bağlanmıştır.
Sermaye azaltımında, azaltılan sermayenin hangi kaynaktan karşılandığı vergilendirme açısından hayati önem taşır. Kanun koyucu sıralı bir yaklaşım (bakiye sırası) benimsemiştir:
Sermaye hem ayni/nakdi sermayeden hem de sermayeye eklenmiş fonlardan oluşuyorsa; azaltımda öncelikle en yüksek vergilendirme yapılacak unsurların azaltıldığı kabul edilir. Maliye Bakanlığı, mükellefin "sadece nakit sermayeyi azaltıyorum" beyanını kabul etmeyip Orantı Kuramı uygulayarak vergi tarhiyatı yapmaktadır.
Sermaye azaltımı süreçlerinde Yargıtay’ın müstakar hale gelmiş içtihatları, uygulamadaki uyuşmazlıklara ışık tutmaktadır:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi E. 2018/1234, K. 2019/5678:
"Bilanço açığını kapatmak üzere TTK m. 474/2 uyarınca yapılan sermaye azaltımlarında, şirket aktiflerinden dışarıya bir mal varlığı çıkışı gerçekleşmediği, ortaklara bir ödeme yapılmadığı sabittir. Bu durumda alacaklıların teminatının zedelenmesinden söz edilemeyeceğinden, alacaklılara ilan yapılması ve güvence verilmesi zorunlu değildir. Bu sebeple açılan tescil iptali davasının reddi gerekir."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi E. 2020/4321, K. 2021/8765:
"Eş zamanlı sermaye azaltımı ve artırımında, sermayenin sıfırlanması kararı alınırken azınlık pay sahiplerinin rüçhan haklarının haklı bir sebep olmaksızın kısıtlanması, çoğunluk pay sahiplerinin şirketi tek başına ele geçirme amacına hizmet etmektedir. Bu durum TTK m. 391 ve TMK m. 2 anlamında dürüstlük kuralına aykırı olup Genel Kurul kararının iptalini gerektirir."
Sermaye azaltımının kanundaki emredici usullere aykırı yapılması (örneğin ilan yapılmadan ortaklara ödeme yapılması, SMMM raporu olmaksızın tescil alınması), yönetim organı üyeleri açısından ağır sorumluluklar doğurur:
Yönetim kurulu üyeleri veya müdürler, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde, hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zararlardan sorumludurlar. Usulsüz sermaye azaltımı ile alacağını tahsil edemeyen alacaklılar, doğrudan yönetim kurulu üyelerine şahsi tazminat davası yöneltebilirler.
Usulsüz sermaye azaltımı sonucu ortaklara yapılan ödemeler "haksız ödeme" niteliğinde olup, şirket veya alacaklılar tarafından bu tutarların şirkete iadesi talep edilebilir. Ortakların ve yönetim organı üyelerinin iyiniyet iddiası bu durumda dinlenmez.
Ticaret şirketlerinde sermaye azaltımı; şirket esas sözleşmesindeki itibari sermayenin TTK m. 473-475 hükümlerine uygun olarak düşürülmesidir. İşlem; SMMM/YMM raporu alınması, 7 gün arayla 3 defa alacaklılara çağrı ilanı yapılması, Genel Kurul onayı ve Ticaret Siciline tescil ile tamamlanır. Bilanço zararlarının kapatılması veya atıl sermayenin ortaklara iadesi amacıyla uygulanır.
Alacaklılara çağrı ilanı yapılmadan veya 2 aylık kanuni bekleme süresi dolmadan sermaye azaltımı tescil edilemez. Usulsüz tescil halinde alacaklılar mahkemeye başvurarak tescilin iptalini ve kararın hükümsüzlüğünü talep edebilir; Yönetim Kurulu üyelerine tazminat davası açabilirler.
Limited şirketlerde sermaye azaltımı kararı, TTK m. 621 uyarınca temsil edilen oyların en az üçte ikisinin (2/3) ve oy hakkına sahip esas sermayenin çoğunluğunun olumlu oyu ile alınabilir.
Hayır. TTK m. 474/2 gereğince, şirket bilançosundaki zararların kapatılması amacıyla yapılan ve ortaklara ödeme içermeyen azaltımlarda alacaklılara ilan yapılması ve güvence gösterilmesi zorunlu değildir.
Azaltılan sermayenin kaynağına göre değişir. Nakit konulan sermayenin iadesi vergisizdir. Ancak sermayeye eklenmiş enflasyon düzeltme farkları, yeniden değerleme fonları veya geçmiş yıl kârları azaltılıyorsa, Kurumlar Vergisi ve kâr payı stopajı doğar.
Eş zamanlı işlemde, sermaye artırımı ile şirkete taze nakit gireceği ve alacaklıların durumu kötüleşmeyeceği için 2 aylık alacaklı ilan süresi beklenmez. Hazırlıklar tamamlandıktan sonra Genel Kurul ve tescil işlemi ortalama 1-2 hafta içinde tamamlanabilir.
Sermaye, TTK’da belirlenen kanuni asgari sınırların (Anonim Şirketlerde 50.000 TL) altına indirilemez. Ancak sermaye azaltımı ile birlikte eş zamanlı olarak sermaye artırımı yapılıyor ve yeni sermaye asgari sınırı geçiyorsa işlem mümkündür.
Şirket ortaklarının oy birliği veya açık rızası olmaksızın, dürüstlük kuralına aykırı şekilde tek bir ortağın payının sıfırlanması veya ortaklıktan çıkarılması hukuken batıldır.
