TİCARİ DAVA NEDİR? MUTLAK VE NİSAPİ TİCARİ DAVALARIN HUKUKİ NİTELİĞİ VE TTK KAPSAMINDA AYRIMI

TİCARİ DAVA NEDİR? MUTLAK VE NİSAPİ TİCARİ DAVALARIN HUKUKİ NİTELİĞİ VE TTK KAPSAMINDA AYRIMI

Ticaret hukuku, dinamik yapısı ve kendine özgü usul kuralları ile genel hukuk normlarından ayrılan, ticari hayatın akışkanlığını ve güvenliğini korumayı amaçlayan bir hukuk dalıdır. Bu sistem içerisinde ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözümlendiği yargı yolu ise ticari davalardır. Ticari davalar, genel mahkemelerin tabi olduğu yargılama usullerinden farklı olarak, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) başta olmak üzere, özel nitelikli mevzuat hükümlerine tabidir.

Uygulamada ticari davaların doğru teşhis edilmesi, davanın esastan reddedilmesi veya usulden durması gibi telafisi güç zararların önüne geçilmesi açısından hayati önem taşır. Ticari nitelikteki uyuşmazlıkların çözümünde adli yargı ilk derece mahkemesi olarak Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlendirilmiştir.

BÖLÜM 2: TİCARİ DAVA TÜRLERİ VE AYRIM KRİTERLERİ

Bir uyuşmazlığın Asliye Ticaret Mahkemesinde görülebilmesi için o davanın kanunen "ticari dava" olarak kabul edilmesi gerekir. Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca ticari davalar; mutlak ticari davalar ve nispi ticari davalar olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır.

MUTLAK TİCARİ DAVALAR

Mutlak ticari davalar, tarafların sıfatına ve işin ticari nitelikte olup olmadığına bakılmaksızın, kanun koyucu tarafından doğrudan ticari dava olarak tanımlanan uyuşmazlıklardır. TTK m. 4/1-a bendinde belirtildiği üzere, Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen tüm hususlar mutlak ticari dava kapsamındadır.

• Kıymetli evraka (bono, poliçe, çek) dayalı alacak ve iptal davaları,
• Şirketler hukukundan doğan (genel kurul kararının iptali, ortaklıktan çıkarma, sermaye borcu) davalar,
• Ticari işletmenin devri, rehni ve birleşmesinden doğan uyuşmazlıklar,
• Deniz ticareti ve sigorta hukukuna ilişkin her türlü dava.

Ayrıca, sadece TTK’da değil, özel kanunlarda da mutlak ticari dava olarak nitelendirilen uyuşmazlıklar mevcuttur. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'ndan doğan iflas, iflasın ertelenmesi ve konkordato davaları ile 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’ndan doğan marka, patent, endüstriyel tasarım ihlallerine ilişkin davalar mutlak ticari dava niteliğindedir.

NİSPİ TİCARİ DAVALAR

Nispi ticari davalar ise uyuşmazlığın ticari dava sayılabilmesi için hem tarafların "tacir" sıfatına sahip olmasını hem de uyuşmazlığın "her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili" olmasını şart koşan dava türüdür. TTK m. 4/1 uyarınca, her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ticari dava sayılır.

YALNIZ BİR TARAFIN TİCARİ İŞLETMESİNİ İLGİLENDİREN DAVALAR

TTK'nın 19. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, taraflardan yalnızca biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğer taraf için de ticari iş sayılır. Ancak bu durum, o işten doğan davanın otomatik olarak ticari dava olacağı anlamına gelmez.

BÖLÜM 3: TİCARİ DAVALARDA GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEMENİN BELİRLENMESİ

Ticari davalarda davanın açılacağı doğru mahkemenin (görev) ve coğrafi yerin (yetki) belirlenmesi, usul hukuku ilkeleri uyarınca davanın ilk aşamasında çözülmesi gereken meseledir. Görev konusu kamu düzenine ilişkin olup, yargılamanın her aşamasında mahkemece resen gözetilir.

GÖREVLİ MAHKEME: ASLİYE TİCARET MAHKEMELERİ

6102 sayılı TTK’nın 5. maddesi uyarınca, aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalara bakmakla görevlidir. Asliye Ticaret Mahkemeleri, Asliye Hukuk Mahkemelerinden ayrı birer uzmanlık mahkemesidir.

Uygulama Notu: Asliye Ticaret Mahkemesi bulunmayan il veya ilçelerde, ticari davalar "Asliye Hukuk Mahkemesinde" açılır. Ancak dava açılırken dilekçe başlığında mahkemenin sıfatı açıkça belirtilmelidir: "Uşak Asliye Hukuk Mahkemesine (Asliye Ticaret Mahkemesi Sıfatıyla)".

TİCARİ DAVALARDA YETKİ SÖZLEŞMESİ VE ŞARTLARI

HMK’nın 17. maddesi uyarınca, sadece tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında bir veya birden fazla mahkemeyi yetki sözleşmesiyle yetkili kılabilirler.

• Taraflar mutlaka Tacir veya Kamu Tüzel Kişisi olmalı (Esnaf dahil edilemez)
• Sözleşme yazılı şekilde yapılmalı
• Uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması gerekir

BÖLÜM 4: DAVA ŞARTI ARABULUCULUK SÜRECİ VE STRATEJİK ÖNEMİ

6102 sayılı TTK’nın 5/A maddesi uyarınca, ticari davalardan, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

ARABULUCULUK BAŞVURUSU VE SÜRELER

Arabuluculuk başvurusu, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki adliye arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren 6 hafta içinde sonuçlandırmak zorundadır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla 2 hafta uzatılabilir.

SON TUTANAĞIN DÜZENLENMESİ VE HAK DÜŞÜRÜCÜ SÜRELER

Müzakereler sonucunda anlaşma sağlanamaması halinde arabulucu tarafından "Arabuluculuk Faaliyeti Sonunda Anlaşmazlığa İlişkin Son Tutanak" düzenlenir. Bu tutanağın düzenlenmesi, davanın açılabilmesi için yasal vizenin alınması anlamına gelir.

BÖLÜM 5: TİCARİ DAVA DİLEKÇESİNİN HAZIRLANMASI VE HMK M. 119 STANDARTLARI

Ticari davalarda yargılamanın temel çatısını dava dilekçesi oluşturur. HMK'nın 119. maddesi, bir dava dilekçesinde bulunması zorunlu olan unsurları tek tek saymıştır.

• Mahkemenin Adı
• Tarafların Bilgileri
• Vekil Bilgileri
• Davanın Konusu ve Değeri
• Vakıalar (Olaylar)
• Deliller
• Hukuki Sebepler
• Netice-i Talep (Talep Sonucu)
• İmza

BÖLÜM 6: MALİ YÜKÜMLÜLÜKLER: HARÇLAR, GİDER AVANSI VE DELİL AVANSI HESAPLAMASI

Ticari bir davanın açılabilmesi ve yargılamanın kesintiye uğramadan yürütülebilmesi için yasal mali yükümlülüklerin eksiksiz olarak yerine getirilmesi gerekir.

GİDER AVANSI VE DELİL AVANSI AYRIMI (HMK M. 120 VE 324)

Gider Avansı (HMK m. 120): Davacının dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorunda olduğu avanstır. Delil Avansı (HMK m. 324): Tarafların ikame edilmesini istedikleri deliller için mahkemece belirlenen ve ilgili delilin toplanması için gerekli olan masraftır.

BÖLÜM 7: BASİT VE YAZILI YARGILAMA USULLERİ ARASINDAKİ FARKLAR

Asliye Ticaret Mahkemelerinde uyuşmazlığın niteliğine ve miktarına göre iki farklı yargılama usulü uygulanır: Yazılı Yargılama Usulü ve Basit Yargılama Usulü.

YAZILI YARGILAMA USULÜ

1. Davacı: Dava Dilekçesi
2. Davalı: Cevap Dilekçesi
3. Davacı: Cevaba Cevap (Replik) Dilekçesi
4. Davalı: İkinci Cevap (Düplik) Dilekçesi

BÖLÜM 8: TİCARİ DAVALARDA İSPAT ARAÇLARI VE TİCARİ DEFTERLERİN DELİL VASFI

Ticari yargılamanın omurgasını ispat hukuku oluşturur. 6100 sayılı HMK’nın 222. maddesi ve 6102 sayılı TTK hükümleri uyarınca, ticari defterlerin delil olarak kabul edilebilmesi için çok katı şartların bir arada bulunması gerekir.

• Tarafların her ikisinin de Tacir olması gerekir.
• Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olmalıdır.
• Defterlerin kanuna uygun tutulmuş, Açılış ve Kapanış onaylarının eksiksiz olması gerekir.
• Defter kayıtlarının birbirini doğrulaması gerekir.

BÖLÜM 9: GEÇİCİ HUKUKİ KORUMALAR: İHTİYATİ TEDBİR VE İHTİYATİ HACİZ STRATEJİLERİ

İHTİYATİ TEDBİR (HMK M. 389)

Uyuşmazlık konusu olan mal veya hakkın mevcut durumunda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya tamamen imkansız hale geleceği durumlarda ihtiyati tedbir talep edilir.

TİCARİ ALACAKLARDA İHTİYATİ HACİZ (İİK M. 257)

• Alacağın muaccel (vadesinin gelmiş) olması,
• Alacağın yaklaşık olarak ispat edilmesi,
• Mahkemeye genellikle %15 ile %20 arasında bir teminat sunulması gerekir.

BÖLÜM 10: DAVALI TARAFIN CEVAP DİLEKÇESİ VE İLK İTİRAZLAR STRATEJİSİ

Yazılı yargılama usulünde davalı, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren 2 hafta içinde cevap dilekçesini mahkemeye sunmalıdır (HMK m. 127).

İLK İTİRAZLARIN İLERİ SÜRÜLMESİ (HMK M. 116)

İlk itirazlar, HMK m. 116 uyarınca sınırlı sayıda sayılmıştır ve mutlak surette cevap dilekçesinin bütünüyle birlikte, ilk etapta ileri sürülmek zorundadır.

BÖLÜM 11: YARGILAMA AŞAMASI: ÖN İNCELEME, TAHKİKAT AND DURUŞMALAR

ÖN İNCELEME DURUŞMASI VE ÖNEMİ (HMK M. 137-140)

• Dava şartlarını ve ilk itirazları kesin olarak karara bağlar.
• Uyuşmazlık konularını tam olarak tespit ederek tutanağa bağlar.
• Tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder.
• Taraflara belgeleri sunmaları için 2 haftalık kesin süre verir.

BÖLÜM 12: GÜNCEL YARGITAY İÇTİHATLARI IŞIĞINDA TİCARİ DAVALARDA STRATEJİK HUSUSLAR

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, bir faturaya 8 gün içinde itiraz edilmemiş olması, fatura konusu malın teslim edildiği anlamına gelmez. Davacı bu durumu imzalı sevk irsaliyesi, teslim fişi veya malın davalının ticari defterlerine kaydedilmiş olması olgusuyla ispatlamak zorundadır.

BÖLÜM 13: KANUN YOLLARI: İSTİNAF VE TEMYİZ SÜREÇLERİ AND PARASAL SINIRLAR

İlk derece mahkemesi olan Asliye Ticaret Mahkemesi'nin verdiği kararlara karşı tarafların bir üst mahkemeye başvurma hakkı mevcuttur. Ticari davalarda kanun yolları iki aşamalıdır: Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) ve Yargıtay.

BÖLÜM 14: ÖZET VE SONUÇ

Ticari davalar, usul kurallarının en katı uygulandığı, hak düşürücü sürelerin ve mali yükümlülüklerin saniyelerle ölçüldüğü, ticari işletmelerin finansal geleceğini doğrudan etkileyen yüksek riskli yargılama süreçleridir. Görevli mahkemenin Asliye Ticaret Mahkemesi olarak doğru tayin edilmesi, zorunlu arabuluculuk sürecinin usulüne uygun işletilmesi, HMK m. 119 standartlarında bir dava dilekçesinin hazırlanması ve ticari defterlerin delil vasfının eksiksiz kurgulanması, bir ticari davanın başarıyla sonuçlanmasının temel sütunlarıdır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Soru 1: Asliye Ticaret Mahkemesi olmayan yerde ticari dava nerede açılır?

Cevap: Asliye Ticaret Mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde ticari davalar, o yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır. Ancak dava dilekçesinde mahkemenin "Asliye Ticaret Mahkemesi Sıfatıyla" hareket ettiği açıkça belirtilmelidir.

Soru 2: Ticari davalarda arabuluculuk son tutanağı alınmadan doğrudan dava açılırsa ne olur?

Cevap: Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat davalarında arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır. Bu tutanak olmadan açılan davalar, mahkemece dava şartı yokluğundan esasa girilmeden usulden reddedilir.

Soru 3: Ticari defterlerin mahkemede delil sayılması için kapanış onayı şart mıdır?

Cevap: Evet, HMK 222 uyarınca ticari defterlerin sahibi lehine delil teşkil edebilmesi için kanuna uygun tutulmuş olması ve yasal süreleri içinde açılış ile kapanış tasdiklerinin eksiksiz yapılmış olması zorunlundur.

PROFESYONEL HUKUKİ DESTEK

Ticari uyuşmazlıklar ve Asliye Ticaret Mahkemelerindeki yargılama süreçleri, yüksek mali riskler barındıran ve telafisi imkansız usuli kayıplara açık olan ihtisas alanlarıdır. Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu, çeyrek asırlık köklü kurumsal geçmişi ve ticaret hukuku alanında uzmanlaşmış kıdemli kadrosuyla, şirketlerin ve ticari aktörlerin hak kayıplarını engellemek adına profesyonel hukuki danışmanlık ve dava temsil hizmeti sunmaktadır. Ticari alacaklarınızın tahsili, sözleşme uyuşmazlıklarınızın çözümü ve geçici hukuki koruma süreçlerinin yönetimi için büromuzun profesyonel randevu mekanizması üzerinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.