Bir sağlık kuruluşuna tedavi olmak amacıyla başvurduğunuzda, sürecin yeni ve daha ağır sağlık sorunlarıyla sonuçlanması hem hastalar hem de hasta yakınları için kabul edilmesi zor bir durumdur. Hatalı tıbbi müdahale (malpraktis) neticesinde ortaya çıkan mağduriyetler, en çok araştırılan ancak bilgi kirliliğinin de en yoğun olduğu hukuki konuların başında gelir. İnternette çözüm ararken karşınıza çıkan karmaşık kanun maddeleri ve anlaşılması güç hukuki terimler, hak arama sürecinizi daha da yorucu hale getirebilir.
Bu makaledeki amacımız, sizi yorucu mevzuat detaylarında boğmadan, sahip olduğunuz hakları ve izlemeniz gereken hukuki yol haritasını en anlaşılır haliyle sunmaktır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları ve güncel yasalar doğrultusunda; bir doktorun hangi durumlarda hukuken kusurlu kabul edildiğini, devlet hastanesi ile özel hastane süreçleri arasındaki farkları ve "Bana ameliyat öncesi risk formu imzalattılar, artık hiçbir hak iddia edemem" şeklindeki yaygın yanılgının doğrusunu adım adım inceleyeceğiz.
Sağlık hukuku oldukça teknik bir alan olsa da, doğru bilgi ve doğru adımlarla mağduriyetinizin yasal karşılığını aramak en temel hakkınızdır.
Halk arasında "doktor hatası" olarak bilinen malpraktis, en yalın tabiriyle; bir hekimin bilgisizliği, tecrübesizliği, dikkatsizliği veya mesleki kurallara uymaması sonucunda hastanın zarar görmesidir.
Hastaneye başvurduğunuz andan itibaren, doktorunuzun size karşı hukuken bir "özen borcu" doğar. Tıp biliminde hiçbir hekimin yüzde yüz iyileştirme garantisi vermesi beklenemez; bu hukuken ve fiilen de mümkün değildir. Ancak hekim, o iyileşmeyi sağlamak için bilimin emrettiği tüm kurallara harfiyen uymak, teşhis ve tedavide gecikmemek zorundadır. Aksi halde malpraktis gündeme gelir.
Aslında yapılan her cerrahi operasyon, hatta en basit bir enjeksiyon (iğne) işlemi bile kişinin vücut bütünlüğüne yapılmış bir müdahaledir. Normal şartlarda Anayasamız ve Türk Ceza Kanunu uyarınca tıbbi zorunluluklar dışında kimsenin vücut bütünlüğüne dokunulamaz. Ancak tıbbi müdahaleyi hukuka uygun hale getiren üç temel şart vardır:
Başka Bir Alanda Uzmanlaşmış Hekimin, Kendi Alanı Dışındaki "Basit" Bir Tıbbi Müdahaleyi Gerçekleştirmesi
Bir uzman hekim, tıp fakültesinden mezun olarak elde ettiği temel hekimlik (pratisyenlik) bilgi ve yetkisine her zaman sahiptir. Bu bağlamda, pratisyen hekimlerin yapmaya yetkili olduğu temel düzeydeki tıbbi müdahaleleri, uzman hekimler kendi uzmanlık alanları dışında olsa dahi yasal ve hukuka uygun olarak yapabilirler. Örneğin bir göz hastalıkları uzmanının, herhangi bir pratisyen hekimin uygulayabileceği basit bir enjeksiyonu, pansumanı veya ilk yardım mahiyetindeki genel bir tıbbi işlemi yapması hukuka aykırılık teşkil etmez; zira bu işlemler spesifik bir uzmanlık sertifikası gerektiren bir tekel alanına girmez.
Başka Bir Alanda Uzmanlaşmış Hekimin, Kendi Uzmanlık Alanına Girmeyen ve Spesifik Uzmanlık Gerektiren Bir İşi Yapması
Kural olarak, belirli bir dalda uzmanlığı olan hekimin, kendi uzmanlığı dışındaki bir alanda spesifik tıbbi girişimde bulunması olanaklı değildir. Konunun uzmanı olmayan bir doktorun, kendi alanı dışındaki kompleks bir teşhis veya spesifik bir ameliyatı üstlenmesi, tıp hukukunda "üstlenme kusuru" olarak adlandırılır ve bu durum hekimin hukuken kendisine tanınan "izin verilen risk" alanının dışına çıkması anlamına gelir.
Eğer bir hekim yetkisi dışında ve ehil olmadığı bir cerrahi ameliyatı gerçekleştirir ve hastanın vücudunda nitelikli bir yaralanmaya veya ölüme neden olursa, bu salt bir "basit taksir" (dikkatsizlik/özensizlik) olarak değerlendirilmez. Yargıtay uygulamalarına göre, hekimin yetkisi olmadığı halde bu müdahaleyi yapması, riskleri öngörmesine rağmen "aşırı güven" veya "mesleki cesaret" ile hareket ettiğini gösterdiğinden, eylem ceza hukuku kapsamında cezayı ağırlaştıran "bilinçli taksir" (öngörülen ancak istenmeyen netice) koşulları altında değerlendirilebilir. Acil tıbbi zorunluluklar haricinde hekimin uzman olmadığı alanda müdahalede bulunması, olayın ve doğan zararlı sonucun özelliğine göre hekim için ciddi cezai sorumluluklar yaratacaktır.
Uzmanlık alanı dışına çıkma yasağının en önemli istisnası "acil durumlar"dır. Hekim, görevi ve uzmanlık alanı ne olursa olsun, ilgili alandaki uzman hekime ulaşılamadığı ve hastanın yaşamının ya da vücut bütünlüğünün ağır bir tehlike altında olduğu acil durumlarda gerekli ilk yardım ve müdahaleyi yapmakla yükümlüdür. Bu gibi tıbbi zorunluluk hallerinde hekimin yetki sınırını (uzmanlık alanını) aşarak hastayı kurtarmaya yönelik yaptığı müdahale hukuka uygun kabul edilir ve ceza sorumluluğu doğurmaz.
Hastanın yapılacak işlem, olası riskler ve alternatif tedaviler konusunda detaylıca aydınlatılarak özgür iradesiyle onayının alınması.
Doktorun tıp biliminin güncel kural ve standartlarına uygun hareket etmesi.
Örneğin, yaşadığınız şehirdeki herhangi bir tam teşekküllü hastanede safra kesesi şikayetiyle ameliyata alındığınızı düşünelim. Eğer yetkili bir genel cerrah, size süreci tüm şeffaflığıyla anlatıp onayınızı alır ve tıbbi standartlara uygun, eksiksiz bir operasyon gerçekleştirirse, bu müdahale tamamen hukuka uygundur. Ancak bu üç şarttan biri bile eksik veya hatalıysa, o noktada hekimin cezai ve hukuki sorumluluğu doğmaya başlar.
Tıp ceza hukuku doktrininde ve yargısal içtihatlarda, tıbbi müdahalelerin hukuka uygunluğu ve hekimin cezai sorumluluğu değerlendirilirken en temel ayrım, "komplikasyon" ile "tıbbi hata (malpraktis)" arasında yapılmaktadır. Her tıbbi müdahale doğası gereği belirli riskler barındırdığından, bu faaliyetler hukuk sisteminde "izin verilen risk" kapsamında değerlendirilir.
İzin verilen risk ve komplikasyon kavramı Hekimin, tıbbi müdahale sırasında gerekli bilgi, beceri ve deneyime sahip olarak standart uygulamaları yerine getirmesi, doğru teşhis ve tedaviyi özenli bir şekilde yürütmesi durumunda dahi, tıp biliminin doğası gereği öngörülemeyen ve engellenemeyen zarar doğurucu durumlar ortaya çıkabilmektedir. Bu tür, hekimliğin kötü uygulanmasından (kusurdan) kaynaklanmayan ve tıp kurallarına eksiksiz uyulmasına rağmen gelişen sonuçlar "komplikasyon" olarak adlandırılır. Ceza hukukunun temelini oluşturan "kusursuz ceza olmaz" (kusur sorumluluğu) ilkesi gereğince, tıbbi müdahale tıp biliminin gereklerine uygun bir şekilde yürütülmüşse, meydana gelen zararlı neticeden failin (hekimin) sorumlu tutulması mümkün değildir.
Tıbbi Hata (Malpraktis) ve Özen Yükümlülüğünün İhlali
Bununla birlikte, meydana gelen bir zararın hukuken komplikasyon olarak nitelendirilebilmesi ve hekimin sorumluluktan kurtulabilmesi için, hekimin dikkat ve özen yükümlülüğüne eksiksiz bir biçimde riayet etmiş olması şarttır. Hekimin bilgi veya beceri eksikliğiyle hareket etmesi, standart dışı bir tıbbi uygulama (endikasyon dışı veya hatalı yöntem) gerçekleştirmesi ya da tedavi sonrası bakım ve kontrol yükümlülüklerini ihlal etmesi durumlarında ortaya çıkan netice, bir "komplikasyon" kılıfı altında değerlendirilemez.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarına göre; ön muayenenin eksik yapılması, gerekli tahlil ve tetkiklerin atlanması, hastanın geçmiş tıbbi öyküsünün (anamnez) dikkate alınmaması, yanlış tedavi yöntemi veya yanlış ilaç seçilmesi gibi eylemler ile ameliyat sonrasında hastaya gereken ihtimamın gösterilmemesi açıkça tıbbi hata (malpraktis) kabul edilmektedir. Örneğin ameliyat sonrası gelişebilecek enfeksiyon, iç kanama veya diğer riskli tablolara karşı hastanın yeterince takip edilmemesi, gereken zamanlamada müdahalede bulunulmaması tıp kurallarına aykırılık teşkil eder ve ihmali davranış sorumluluğu doğurur.
Sonuç olarak, tıbbi müdahale neticesinde hastanın vücut bütünlüğünde meydana gelen bir zararın salt "komplikasyon" denilerek hukuki inceleme dışı bırakılması olanaklı değildir. Ortaya çıkan zararlı sonucun, hekimin özen yükümlülüğüne aykırı bir ihmalinden (teşhis, tedavi veya takip kusuru) kaynaklanıp kaynaklanmadığı ve sürecin tıp kurallarına uygun yönetilip yönetilmediği, adli tıp kurumları ve mahkemeler nezdinde illiyet bağı ve objektif isnadiyet prensipleri çerçevesinde titizlikle incelenmelidir.
Form İmzalamak Doktora Hata Yapma Özgürlüğü Vermez
Hukuki adıyla "Aydınlatılmış Onam Formu", sizin o tıbbi işlemin doğasında var olan riskleri bildiğinizi ve kabul ettiğinizi gösterir. Ancak bu form, hiçbir doktora size özensiz davranma veya hata yapma vizesi vermez.
Yargıtay'ın yerleşik içtihatları bu noktada hastanın yanındadır ve son derece nettir. Hasta, operasyonun risklerini kağıt üzerinde kabul etmiş olsa dahi, hekim tıp biliminin gerektirdiği standartlara harfiyen uymak zorundadır. Şunu net olarak ayırt etmemiz gerekiyor: Siz, kurallarına uygun ve özenle yapılacak bir ameliyatın doğal risklerine onay veriyorsunuz. Doktorun şahsi ihmaline, dikkatsizliğine veya tecrübesizliğine değil.
Uygulamadan bir örnek verelim; riskli bir cerrahi müdahalede kanama veya enfeksiyon ihtimalini formda okuyup imzalamış olabilirsiniz. Fakat doktor ameliyat sırasında karnınızda gazlı bez (tampon) unutursa, tahlil yapmadan yanlış bir ilaç verirse veya neşterle ilgisiz bir damarınızı keserse... İşte o zaman, "Ama form imzalamıştı, riskleri biliyordu" savunması mahkeme salonundan döner. Çünkü kimse masaya kendi bedenine zarar verilmesi ihtimaline bilerek ve isteyerek onay vermek için yatmaz.
Peki, her zaman hastadan veya yakınından imza almak fiilen mümkün müdür? Ağır bir trafik kazası geçirip şuurunu kaybetmiş halde acil servise getirilen bir hastayı düşünün. Kanama durdurulacak ama ortada imza atacak kimse yok. Doktor, hastanın bir yakınının gelip form imzalamasını mı bekleyecek?
Kesinlikle hayır. Hukuk sistemimizde yaşam hakkı her türlü evraktan, her türlü bürokrasiden üstündür. Kişinin bilincinin kapalı olduğu ve hayati tehlikesinin bulunduğu acil durumlarda, kanunlarımız "Varsayılan Rıza" ilkesini işletir. Yani hukuk der ki; "Bu hasta şu an konuşabiliyor olsaydı, hayatının kurtarılması için elbette o müdahaleye izin verirdi."
Varsayılan rıza, objektif bir değerlendirmeyle, hastanın bilinci yerinde olsaydı ve içinde bulunduğu durumu algılayabilseydi, hayatını kurtaracak bu müdahaleye elbette rıza göstereceği varsayımına dayanır. Yaşam hakkı, Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış en üstün hukuki değerdir ve her türlü evrak veya prosedürden üstündür. Hukuk düzeni, acil tıbbi müdahalenin gerekli olduğu hallerde haklar dengesini ve yaşama hakkının üstünlüğünü gözeterek, aydınlatılmış onam formunun imzalanamamasından doğan şekli eksikliği bertaraf eder ve hekime müdahale yetkisi verir. Hatta trafik kazası geçirip ağır kanaması olan, ancak şok, alkol veya uyuşturucu etkisiyle tıbbi müdahaleye direnen bir hastada dahi, rızanın sağlıklı bir iradeye dayanmadığı kabul edilerek yaşam hakkının korunması amacıyla hastaya müdahale edilmesi gerektiği akademik olarak savunulmaktadır.
Hekimin Müdahale Yükümlülüğü
Acil bir kriz anında, "hastanın veya yakınının onayı yoktu, imza alamadım" gerekçesiyle tıbbi müdahaleden kaçınmak, hukuken kesinlikle himaye edilmez ve bir hekim için kabul edilebilir bir mazeret değildir. Hekimlik mesleğinin icrasını düzenleyen kurallar gereği, hekimlerin hayatı tehlikede olan bir hastaya acil durumlar karşısında derhal müdahale etme yükümlülüğü bulunmaktadır.
Şayet bir hekim, sırf aydınlatılmış onam yükümlülüğünün şeklen yerine getirilemediğini bahane ederek hastayı ölüme veya sakatlığa terk ederse, meydana gelen netice basit bir tıbbi hata (malpraktis) veya tazminat davası kapsamında değerlendirilmez.
Ceza hukukunda bu durum, "icrai davranışta bulunma yükümlülüğünün ihlali" (garanti yükümlülüğü) olarak adlandırılır.
Bir sağlık kuruluşunda görevli hekimin, durumu acil olan ve kendisine tıbbi müdahale yükümlülüğü düşen bir hastaya bilerek müdahale etmemesi ve bu ihmali neticesinde hastanın yaşamını yitirmesi, Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında "ihmali davranışla kasten öldürme" (TCK m. 83) suçunu oluşturur. Eğer hekim, hastayı tedavi etmemesi halinde ölümün veya sakatlığın gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen "olursa olsun" diyerek kayıtsız kalmışsa eylemi olası kastla öldürme veya yaralama; bu neticeyi istememesine rağmen objektif özen yükümlülüğüne aykırı olarak gerekli müdahaleyi ihmal etmişse taksirle öldürme veya yaralama olarak nitelendirilir. Ancak hastaya karşı keyfi olarak veya bir evrak eksikliğini bilerek/isteyerek bahane edip müdahaleden kaçınma durumunda, failin (hekimin) bu eylemi açıkça "ihmali davranışla kasten öldürme" veya "kasten yaralama" gibi en ağır ceza yaptırımlarını gerektiren suç tiplerine vücut verecektir.
Hastaneye adım attığınızda, canınızı emanet ettiğiniz doktorun size bilerek ve isteyerek zarar verebileceğini düşünmek bile istemezsiniz. Zaten hekimlik mesleğinin doğası ve Hipokrat yemini, hastayı iyileştirmek üzerine kuruludur. Ancak tıp kurallarının hiçe sayıldığı, dikkatsizliğin, tecrübesizliğin veya ihmallerin devreye girdiği noktalarda Türk Ceza Kanunu (TCK) devreye girer.
Gelin, vatandaşlarımızın en çok mağduriyet yaşadığı ve Yargıtay dosyalarına en sık yansıyan o eylemlerin hukuktaki karşılıklarına birlikte bakalım.
Ceza hukukunda "taksir", failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması neticesinde, kanunda suç olarak tanımlanan bir sonucun öngörülmeyerek (veya öngörülüp istenmeyerek) gerçekleştirilmesi halidir. Daha sade bir hukuk diliyle ifade etmek gerekirse; bir eylemi bilerek ve isteyerek (kasten) yapmamak, ancak tıp biliminin gerektirdiği dikkat, özen ve mesleki kurallara uymamak yüzünden o kötü sonuca neden olmaktır. Tıbbi uygulama hatalarından (malpraktis) kaynaklanan hukuki ve cezai uyuşmazlıkların çok büyük bir kısmı, eylemin niteliğine ve sonucuna göre taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçları ekseninde değerlendirilmektedir.
Tıbbi Müdahalede Taksirle Yaralama ve Şikâyet Süresi
Diyelim ki bir cerrahi müdahale esnasında operasyonu yürüten hekim, dikkatsizliği neticesinde ameliyat bölgesinde gazlı bez (tampon) veya cerrahi bir alet unuttu. Ya da hatalı bölgeye uygulanan standart dışı bir enjeksiyon (iğne) doğrudan sinire denk gelerek hastada kalıcı felç (nöropati) gibi aksiliklere yol açtı. Hekimin burada hastaya zarar verme yönünde özel bir kastı veya düşmanlığı bulunmasa dahi, objektif özen yükümlülüğünün ihlali söz konusu olduğundan "ben istemeden oldu" savunmasıyla cezai sorumluluktan çıkamaz.
Bu tür standartlara aykırı müdahaleler, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında hekimin "taksirle yaralama" (TCK m. 89) suçundan yargılanmasını gerektirir. Kural olarak, bilinçli taksir halleri (TCK m. 89/1 dışındaki nitelikli haller için) saklı kalmak kaydıyla, taksirle yaralama suçunun soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete tâbidir. Fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aylık hak düşürücü şikâyet süresi içerisinde adli makamlara başvurulması, yaralamanın derecesine göre sürecin yürütülebilmesi için kritik bir yasal zorunluluktur.
Taksirle Öldürme Suçu
Hekimin tanı, tedavi veya takip sürecindeki ihmali ile hastanın yaşam hakkının ihlal edilmesi durumu ise "taksirle öldürme" (TCK m. 85) suçuna vücut verir. Örneğin; göğüs ağrısı şikâyetiyle acil servise başvuran bir hastada, tıbbi protokollerin ve standartların zorunlu kıldığı EKG ve kardiyak enzim (kan) testleri gibi temel tetkikler yapılmaksızın hastaya "kas ağrısı" teşhisi konulup ağrı kesiciyle taburcu edilmesi ve hastanın kalp krizinden yaşamını yitirmesi hali, tanı ve tedavideki ağır özen eksikliğini gösterir.
İhmal Suretiyle Kasten Öldürme Suçu (Acilden Çevrilen Hastalar)
Bu başlık, okurken bile insanın içini sızlatan, en ağır hukuki tablolardan biridir. Bazen hekimler, bir hastaya müdahale etmemenin o hastayı ölüme götüreceğini bile bile görevlerini yapmaktan kaçınırlar.
Örneğin, ağır bir trafik kazası geçirmiş, vücudunda çoklu kırıklar olan bir yakınınızı acil servise götürdünüz. Mevzuata göre bu hastanın en az 24 saat müşahede (gözlem) altında tutulması gerekirken, nöbetçi doktor hastayı şöyle bir uzaktan süzüp, detaylı tetkik yapmadan ve stabil hale getirmeden taburcu etti. Hasta eve gittiğinde iç kanamadan vefat etti.
Hukuk burada doktora "Tüh, yanlışlık olmuş" demez. Bir doktor, kanunen müdahale etmek zorunda olduğu acil bir hastayı ölüme terk ederse, bu eylem ceza hukukunda "İhmali Davranışla Kasten Öldürme" olarak değerlendirilir. Yani kanun, "Sen bu hastanın ölebileceğini biliyordun ama bilerek kılını kıpırdatmadın" der ve çok ağır hapis cezaları öngörür.
Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında malpraktis davaları açısından aranan en temel ve kesin kural "illiyet (nedensellik) bağı" prensibidir. Hekimin cezai yönden sorumlu tutulabilmesi için; hastanın ölümü veya yaralanması ile hekimin tıp kurallarına aykırı eylemi (gerekli tahlil ve tetkiklerin yapılmaması, yanlış ilaç veya yöntem seçimi, hatalı ameliyat tarzı vb.) arasında şüpheden uzak, doğrudan bir bağ kurulması şarttır. Adli tıp raporları ve mahkeme incelemeleri neticesinde hekimin gerekli tahlilleri atlaması şeklindeki kusurlu eylemi ile hastanın ölüm veya yaralanma neticesi arasında doğrudan bir illiyet bağının varlığı saptandığı takdirde, hekim gerçekleşen bu sonuçtan taksir hükümleri uyarınca sorumlu tutulacaktır.
Görevi Kötüye Kullanma ve İrtikap Suçları (Haksız Menfaat Temini ve İhmali Davranışlar)
Hekimlerin cezai sorumluluğu değerlendirilirken, görev yaptıkları kurumun statüsü hukuki niteleme açısından kritik bir öneme sahiptir. Devlet hastanelerinde veya üniversite hastanelerinde görev yapan hekimler, Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında "kamu görevlisi" statüsünü haizdirler,. Bu statü, kamusal yetkinin kullanılması sırasında ortaya çıkan ihmal veya ihlallerin görevi kötüye kullanma suçu (TCK m. 257) ekseninde değerlendirilmesini zorunlu kılar,.
Bir kamu kurumu hekiminin; hastasını fiziki olarak muayene etmeksizin ezbere reçete düzenlemesi, mesai saatleri içerisinde görev yerini terk edip kendi özel muayenehanesinde hasta kabul etmesi ya da durumun gerektirdiği bir vakada hastayı zamanında ilgili uzmana sevk etmeyerek tedaviyi geciktirmesi, kamu görevinin gereklerine aykırı hareket niteliğinde olup görevi kötüye kullanma (veya ihmal) suçuna vücut verir,,. Buna karşın, özel hastanelerde görevli hekimler kamu görevlisi sayılmadıklarından TCK'nın bu spesifik maddesiyle yargılanamazlar; söz konusu hekimlerin sorumluluğu, standart dışı tıbbi müdahalelerin neticesine göre taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçları kapsamında ceza hukukuna tabi tutulurken, hukuki sorumlulukları ise hasta-doktor tedavi sözleşmeleri kapsamında vekâlet akdine aykırılık çerçevesinde incelenmektedir.
Kamuoyunda "bıçak parası" olarak bilinen eylem ise, salt bir mesleki etik ihlalinin çok ötesinde, ağır yaptırımları olan bir ceza hukuku problemidir. Bir kamu hastanesinde görevli hekimin, ameliyatı yapmak veya süreci hızlandırmak maksadıyla hasta yakınlarından yasadışı maddi menfaat talep etmesi ve hastanın içinde bulunduğu çaresizlik ile korkudan faydalanması hukuken basit bir rüşvet suçu olarak da değerlendirilmez. Failin, hastayı "bu parayı vermezsen ameliyatın kötü geçer" veya "aylarca sıra beklersin" şeklinde manevi bir baskı (icbar) altına alarak menfaat teminine zorlaması, TCK m. 250 kapsamında düzenlenen irtikap suçunu oluşturur,. Yargıtay içtihatlarında, mağdurun iradesini baskı altında tutmaya elverişli bu tür ciddi manevi cebir ve zorlamalarla çaresiz bir hastadan çıkar sağlanması, kamu görevinin sağladığı nüfuzun ağır bir şekilde kötüye kullanılması olarak kabul edilmektedir,.
Cenine Yönelik Müdahaleler: Çocuk Düşürtme ve Taksirle Yaralama Suçları
Anne karnındaki ceninin tıbbi bir hata veya yasadışı bir müdahale neticesinde kaybedilmesi, tıp ceza hukukunda çok daha hassas ve katı kurallara bağlanmıştır.
Hamile bir kadına, hekimin dikkat ve özen yükümlülüğünü ihlal etmesi (dikkatsizliği veya mesleki acemiliği) neticesinde yanlış bir ilaç verilmesi ve bu standart dışı uygulama sonucunda bebeğin düşmesi durumunda; eylemde kasıt bulunmadığından dolayı meydana gelen netice, anneye karşı işlenmiş bir taksirle yaralama suçu olarak vasıflandırılır.
Ancak eylemin kasten gerçekleştirilmesi halinde hukuki durum bütünüyle değişmektedir. Ülkemizdeki yasal düzenlemelere göre, tıbbi bir gerekçe olmaksızın isteğe bağlı rahim tahliyesi (kürtaj) sınırı on hafta olarak belirlenmiştir. Gebelik süresinin on haftayı geçtiği durumlarda, gebeliğin devamının annenin hayatını tehdit etmesi veya doğacak çocuk için ağır bir maluliyet yaratması gibi objektif bir tıbbi zorunluluk hali (heyet raporuyla sabit bir durum) bulunmadığı müddetçe hamileliğin sonlandırılması hukuka aykırıdır,,. Tıbbi bir zorunluluk yokken, sırf maddi menfaat karşılığında ve kasıtlı olarak 10 haftadan büyük bebeğin alınması, işlemi gerçekleştiren hekim için çocuk düşürtme suçunu oluşturur. Bu yasadışı fiilde "hastanın rızasının bulunması" eylemi hukuka uygun hale getirmez; aksine, on haftalık yasal süreyi aşan bu kasten sonlandırma işlemine rıza gösteren aile de ilgili yasa maddeleri uyarınca cezai sorumluluk altına girmektedir,,
Hasta Gizliliğinin İhlali (Sır Saklama Yükümlülüğü)
Tıbbi müdahale süreçlerinde hekim ile hasta arasındaki ilişkinin temelini güven ve mahremiyet oluşturur.ıbbi müdahale ve teşhis süreçlerinde hekim tarafından edinilen hastaya dair tüm bilgiler, hukuk sistemimizde özel nitelikli kişisel veri statüsünde kabul edilerek üst düzey koruma altına alınmıştır Hekimlerin, bu verileri, tahlil sonuçlarını veya uygulanan tedavileri yasal zorunluluklar dışında üçüncü kişilerle paylaşması hukuka aykırıdır. Hastanın açık rızası olmaksızın bu bilgilerin (örneğin hekim gruplarında veya sosyal medyada kimliği belirli olacak şekilde) ifşa edilmesi, Türk Ceza Kanunu kapsamında "Kişisel Verileri Hukuka Aykırı Olarak Verme veya Ele Geçirme" suçunu oluşturur. ahası, TCK m. 137 uyarınca bu suçun belli bir meslek ve sanatın sağladığı kolaylıktan yararlanmak suretiyle (hekimlik yetkisi kullanılarak) işlenmesi, cezada artırım nedeni olarak düzenlenmiştir.Mevzuatımız, hastanın sağlık durumuyla ilgili bilgilerin gizli tutulmasını hekimler için kesin bir yasal yükümlülük olarak düzenlemiştir.
Hekimlerin ve sağlık çalışanlarının mesleki sorumlulukları yalnızca tıbbi müdahale ve tedavi faaliyetleriyle sınırlı kalmayıp, kamu düzeninin korunması adına adli vakaları bildirme yükümlülüklerini de içermektedir.
TCK m. 280 hükmü uyarınca; bir sağlık mesleği mensubu (tabip, diş tabibi, ebe, hemşire vb.), görevini yerine getirdiği sırada bir suçun işlendiğine dair bir belirtiyle veya şüpheyle (örneğin ateşli silah yaralanması, kesici/delici alet yaralanması, darp, cinsel istismar bulguları) karşılaştığında, durumu gecikmeksizin yetkili adli makamlara veya kolluk kuvvetlerine bildirmekle mükelleftir.
Bu kanuni yükümlülüğün kasten ihmal edilmesi veya bildirimin makul olmayan şekilde geciktirilmesi, eylemi doğrudan "Sağlık Mesleği Mensuplarının Suçu Bildirmemesi" suçu kapsamına sokar. Suçu ihbar yükümlülüğü; kamu ya da özel hastane ayrımı yapılmaksızın tüm sağlık kuruluşlarında görev yapan ve yasal olarak mesleğini icra eden (yabancı uyruklular dahi dâhil olmak üzere) her sağlık mesleği mensubunu bağlamaktadır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamalarında da, hekimin görevini ifa ederken bir adli vaka şüphesi (suç bulgusu) ile karşılaşıp karşılaşmadığı titizlikle incelenmekte; şüpheyi gerektiren tıbbi bulgulara rağmen yetkili makamlara bildirim yapmaktan kaçınılması net bir cezai yaptırıma tabi tutulmaktadır.
İnsan Üzerinde İzinsiz Deney ve Organ Nakli Suçları
Tıp biliminin gelişimi için klinik araştırmalar belirli hukuki şartlara bağlanmıştır. Ancak bir hastanın üzerinde, Sağlık Bakanlığının izni ve hastanın (veya yasal temsilcisinin) detaylı bilgilendirmeye dayanan "yazılı rızası" olmaksızın yeni bir ilaç, tedavi yöntemi veya bilimsel deney uygulanamaz. Rıza alınmadan veya yasal prosedürlere uyulmadan gerçekleştirilen bu tür müdahaleler, TCK uyarınca "İnsan Üzerinde Deney" suçunu oluşturur. Hastanın bu süreçte zarar görmesi halinde ise kasten yaralama veya kasten öldürme hükümleri devreye girer.
Benzer şekilde, hukuken geçerli bir rıza olmaksızın veya maddi bir menfaat karşılığında organ ve doku alınması "Organ ve Doku Ticareti" suçu kapsamında değerlendirilir. Hukuk sistemimiz, kişinin vücut bütünlüğünü ve yaşam hakkını bu tür yasadışı müdahalelere karşı en ağır yaptırımlarla koruma altına almıştır.
Uygulamada, iyileşme umudu kalmamış ve ağır tıbbi tablolar sergileyen hastaların yakınları tarafından, tıbbi desteğin sonlandırılması veya yaşamın acısız bir şekilde bitirilmesi yönünde talepler gündeme gelebilmektedir. Ancak Türk hukuk sisteminde bu konunun sınırları son derece nettir: Türkiye'de ötenazi kesinlikle yasaktır.
Hasta Hakları Yönetmeliği uyarınca; tıbbi gerekçelerle veya hastanın/yakınlarının talebiyle dahi kimsenin hayatına son verilemez. Bir hekimin, hastanın veya ailesinin onayı dahi olsa tıbbi yollarla yaşamı sonlandırması veya yaşam destek ünitesini kasten kapatması, hukuken "Kasten Öldürme" veya duruma göre "İhmali Davranışla Kasten Öldürme" suçunu oluşturur. Hekimin yasal sorumluluğu, tedavi umudu olmasa dahi hastanın yaşam hakkını son ana kadar korumak ve acılarını dindirmeye yönelik palyatif bakımı sürdürmektir.
Tıbbi bir müdahale sonrasında mağduriyet yaşayan hasta veya hasta yakınlarının hak arama sürecinde zihninde beliren ilk soru genellikle "doktor hatası nereye şikayet edilir?" olmaktadır. Bir hekimin tıbbi uygulama hatası (malpraktis) nedeniyle yargılanabilmesi ve ceza davasının açılabilmesi için ilk adım, olayın gerçekleştiği yerdeki Cumhuriyet Başsavcılığına usulüne uygun bir suç duyurusunda bulunmaktır.
Ancak uygulamada, mağdur vatandaşların süreci hızlıca başlatmak amacıyla internet üzerinden doktor hatası suç duyurusu dilekçe örneği arayarak, genel ve matbu (hazır) şablonlarla savcılığa başvurduklarına sıkça rastlanmaktadır. Sağlık hukuku son derece teknik bir alandır ve her doktor hatası dava süreci, hastanın tıbbi öyküsü ve müdahalenin niteliği gereği birbirinden tamamen farklıdır. İnternetten kopyalanan hazır dilekçelerle yapılan eksik başvurular; hekimin kusurunun ve illiyet bağının savcılığa doğru hukuki/tıbbi terimlerle aktarılamamasına, dolayısıyla dosyanın daha en başında "takipsizlik" (kovuşturmaya yer olmadığı) kararıyla kapatılmasına yol açabilmektedir.
Malpraktis iddiasıyla bir ceza davasının resmen açılabilmesi belirli aşamalardan geçilmesine bağlıdır:
Yargıtay arşivlerine yansıyan emsal doktor hatası dava örnekleri incelendiğinde; sürecin başarıyla sonuçlanmasının ve adaletin tecelli etmesinin, şikayet dilekçesinin kalitesine, delillerin savcılık aşamasında doğru yönlendirilmesine ve davanın başından sonuna kadar uzman bir hukuki takiple yürütülmesine bağlı olduğu açıkça görülmektedir.
Tıbbi bir hata şüphesiyle karşılaşıldığında sürecin başlatılması ve yürütülmesi, standart ceza soruşturmalarından daha farklı ve teknik usullere tabidir. Hatalı tıbbi uygulama iddiasıyla Cumhuriyet Başsavcılığına yapılacak bir suç duyurusu, doğrudan bir ceza davasına dönüşmez. Kanun koyucu, hekimlerin mesleklerini icra ederken asılsız şikayetlerle yıpranmasını önlemek adına birtakım önleyici mekanizmalar kurmuştur. Bu noktada sürecin nasıl işlediğini adım adım bilmek, yasal haklarınızı doğru kullanabilmek adına büyük önem taşır.
Yakın zamanda mevzuatımızda yapılan (7406 sayılı yasa ile getirilen) değişiklikle birlikte, hekimlerin soruşturma usullerinde önemli bir farklılığa gidilmiştir. Eskiden, yalnızca devlet hastanesinde çalışan (kamu görevlisi) doktorlar için soruşturma izni gerekirken, özel hastanelerde görev yapan doktorlar savcılık tarafından doğrudan soruşturulabiliyordu.
Ancak güncel düzenlemeye göre; artık kamu veya özel hastane ayrımı olmaksızın, bir hekim veya sağlık çalışanı hakkında tıbbi işlem ve uygulamaları (teşhis, tedavi, ameliyat vb.) nedeniyle soruşturma yapılabilmesi için Sağlık Bakanlığı bünyesinde kurulan Mesleki Sorumluluk Kurulu'ndan izin alınması zorunludur. Bulunduğunuz ildeki adliyeye gidip savcılığa şikayet dilekçenizi sunduğunuzda, savcı doğrudan hekimin ifadesini alıp dava açamaz. Öncelikle dosyayı bu Kurul'a gönderir. Kurul, yapılan tıbbi müdahalede soruşturmayı gerektirecek bir hata (malpraktis) şüphesi görüp izin verirse, savcılık işlemleri ve gerekirse ceza davası süreci başlar. Bu nedenle, şikayet dilekçesinin tıbbi ve hukuki gerekçelerle, Kurul'u ikna edecek nitelikte ve iddiaların altı doldurularak hazırlanması davanın açılabilmesi için ilk kritik adımdır.
Malpraktis iddialarında yasal süreleri kaçırmak, haklıyken hukuken eylemsiz kalmanın en yaygın nedenidir. Süreler, hekimin eyleminin sonucuna (yaralama veya ölüm) göre değişiklik gösterir:
Malpraktis iddiaları neticesinde açılan ceza davaları, yargılama sonucunda hekimin kusur oranına ve ortaya çıkan zararın niteliğine göre çeşitli hukuki yaptırımlarla sonuçlanmaktadır. Mahkeme sürecinin sonunda verilecek kararlar ve uygulanacak adli prosedürler, kanunlarımızda açıkça düzenlenmiştir.
Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca bazı suçlar uzlaştırma kapsamına alınmıştır. Hekimin hatalı tıbbi müdahalesi sonucu hastanın zarar görmesi durumunda oluşan taksirle yaralama suçu (TCK md. 89), suçun bilinçli taksirle işlenip işlenmediğine bakılmaksızın uzlaşmaya tabi suçlar arasındadır.
Bu durumda, gerek savcılık soruşturması gerekse mahkeme (kovuşturma) aşamasında taraflara öncelikle uzlaşma teklif edilir. Eğer hasta (veya yakını) ile hekim maddi/manevi şartlarda uzlaşırsa dava düşer. Uzlaşma sağlanamaması halinde ise yargılamaya kalındığı yerden devam edilir. Öte yandan, hastanın hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan taksirle öldürme suçu ile kamu görevlisi hekimlerin yargılandığı görevi ihmal/kötüye kullanma suçları uzlaşma kapsamında değildir; bu dosyalarda doğrudan yargılama yapılır.
Yapılan yargılama sonucunda hekimin tıbbi uygulama hatası (malpraktis) yaptığı mahkemece sabit görülür ve hapis cezasına hükmedilirse, kanuni şartların varlığı halinde bu cezanın infazında çeşitli bireyselleştirme kurumları devreye girebilir:
Hatalı tıbbi uygulama iddiasıyla açılacak ceza davalarında görevli mahkeme, ortaya çıkan sonuca göre belirlenir:
Sonuç Olarak
Tıbbi uygulama hataları (malpraktis), bir yanda tıp biliminin karmaşık ve değişken dinamiklerini, diğer yanda ise ceza hukukunun son derece ince usul kurallarını barındıran oldukça teknik bir alandır. Yukarıda detaylarıyla incelediğimiz üzere; bir hekimin sorumluluğuna gidilebilmesi için yalnızca ortada bir zararın olması yetmez. İlliyet bağının doğru kurulması, Mesleki Sorumluluk Kurulu izin süreçlerinin eksiksiz atlatılması ve Adli Tıp Kurumu ihtisas raporlarına doğru itirazların yapılabilmesi hayati önem taşır.
Telafisi imkansız bedensel veya ruhsal zararlara yol açan bu tür vakalarda, sürecin sıradan bir şikayet dilekçesiyle yürütülmesi genellikle telafisi güç hak kayıplarına yol açmaktadır. Yargıtay içtihatlarına ve güncel sağlık mevzuatına tam anlamıyla hakim, profesyonel bir hukuki yaklaşım, davanızın seyrini ve haklılığınızın ispatını doğrudan etkiler.
Karşılaştığınız mağduriyetin hukuki boyutunu nesnel bir şekilde değerlendirmek, yasal zamanaşımı ve şikayet sürelerini kaçırmadan doğru adımları atmak için uzman bir avukattan destek almanız en sağlıklı yoldur.
Sürecinize dair hukuki bir yol haritası oluşturmak ve haklarınızı güvenle aramak için hukuk büromuzla iletişime geçebilir, profesyonel danışmanlık randevusu oluşturabilirsiniz.
Doktor hatası (malpraktis) davası açma süresi ne kadardır?
Hatalı tıbbi müdahale sonucunda hastanın vücut bütünlüğü zarar görmüş, sakatlık veya kalıcı bir araz oluşmuşsa (taksirle yaralama), olayı ve hatayı yapan doktoru öğrendiğiniz tarihten itibaren 6 ay içinde savcılığa şikayette bulunmanız şarttır. Ancak tıbbi hata neticesinde ölüm gerçekleşmişse (taksirle öldürme), 6 aylık şikayet süresi aranmaz; savcılık resen harekete geçer ve 15 yıllık dava zamanaşımı süresi içerisinde suç duyurusunda bulunulabilir.
Ameliyat öncesi imzaladığım onam (risk) formu şikayet hakkımı engeller mi?
Kesinlikle engellemez. Hastaneye yatışta veya ameliyat öncesinde imzaladığınız aydınlatılmış onam formları, yalnızca kurallarına uygun yapılan bir müdahalenin doğal risklerini (komplikasyonları) kabul ettiğinizi gösterir. Doktorun bilgi eksikliği, dikkatsizliği veya tıp standartlarına uymaması nedeniyle oluşan zararlarda, imzaladığınız hiçbir form hekimi cezai sorumluluktan kurtarmaz.
Doktor hatası nedeniyle suç duyurusu nereye yapılır?
Bir hekim veya sağlık çalışanı hakkında tıbbi hata (malpraktis) iddiasıyla ceza sürecini başlatmak için, olayın gerçekleştiği yerdeki Cumhuriyet Başsavcılığına kapsamlı bir suç duyurusu dilekçesi ile başvurulmalıdır. Savcılık, süreci ilerletebilmek için yasa gereği Sağlık Bakanlığı Mesleki Sorumluluk Kurulu'ndan soruşturma izni talep edecektir.
Devlet hastanesi ile özel hastane doktorunu şikayet etme süreci aynı mıdır?
Güncel yasal düzenlemelerle birlikte, doktorun kamu veya özel hastanede çalışması fark etmeksizin, ceza soruşturması için Sağlık Bakanlığı Mesleki Sorumluluk Kurulu'ndan izin alınması zorunludur. Ancak suç tipleri açısından farklar vardır: Devlet hastanesindeki doktor "kamu görevlisi" sayıldığı için görevi kötüye kullanma veya irtikap (bıçak parası) gibi kamu suçlarından yargılanabilirken, özel hastane doktorları kamu görevlisi olmadıkları için bu spesifik suçlardan yargılanmazlar.
Yanlış teşhis veya yanlış tedavi malpraktis sayılır mı?
Evet, sayılabilir. Hekimin tıp biliminin gerektirdiği standartları uygulamaması, gerekli tahlil ve röntgenleri yapmadan eksik teşhis koyması veya hastanın durumuna uygun olmayan yanlış bir tedavi/ilaç seçmesi, özen yükümlülüğünün ihlali anlamına gelir. Bu tür standart dışı uygulamalar neticesinde hasta zarar görürse, bu bir "komplikasyon" değil, doğrudan "doktor hatası (malpraktis)" olarak kabul edilir.
Doktor hatası (malpraktis) ceza davasında doktor hapis cezası alır mı?
Ceza yargılaması ve Adli Tıp Kurumu (ATK) raporları neticesinde doktorun kusurlu olduğu (taksirle yaralama veya taksirle öldürme) kesin olarak ispatlanırsa mahkeme hapis cezasına hükmedebilir. Ancak somut olayın özelliklerine, doktorun kusur oranına ve daha önceki sabıka kaydına göre bu hapis cezası adli para cezasına çevrilebilir, ertelenebilir veya Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararı uygulanabilir.
